KÜ­­LƏK AĞ­­ZIN­­DA YAR­­PAQ

Tarix: 25-06-2021 16:41
Baxış sayı: 102

 

K

ü­­rü ke­­çib, in­­di da­­ha heç kə­­sin vu­­rul­­ma­­ya­­ca­­ğı yaş­­da, kim­­lə­­rin­­sə mə­­nə vu­­rul­­du­­ğu iyir­­mi il əv­­və­­lə qa­­yı­­dı­­ram. Bəl­­kə bəxt qu­­şu ye­­nə ba­­şı­­ma qo­­na - bir də vu­­ru­­lan ta­­pı­­la. Se­­vil­­mə­­yin da­­dı hə­­lə da­­ma­­ğım­­da­­dır.

Çox­­dan mək­­tub­­laş­­ma­­dı­­ğım yer­­də göz­­lə­­yə­­nim yox­­du­­sa da, yə­­qin iki il ki­­ra­­yədə qal­­dı­­ğım evəsə get­­mə­­yə üzüm gə­­lər­­di. Or­­da kim xəs­­tə­­lə­­nir­­di­­sə, ba­­xan­­la­­rı mən idim. Xəs­­tə də ki, nə­­zə­­ri cə­­hət­­cə öz hə­­ki­­miy­­lə dost olar.

Üs­­tün­­dən bir igid öm­­rü vaxt ke­­çib, mən hə­­lə dü­­rüst kəs­dir­­mi­­rəm də - bəl­­kə ca­­ma­­at or­­dan kö­­çüb? Ya kənd quş ki­­mi uçub qo­­nub ay­­rı ye­­rə? Ay­­rı ye­­rə qo­­nub­­sa, bat­­dım, onu bir də ta­­pa bil­­mə­­yə­­cə­­yəm.

Çox­­dan niy­­yət tut­­muş­­dum: bun­­dan son­­ra­­kı mə­­zu­­niy­­yət­­lə­­rimi ya­­şa­n­mış öm­­rü tə­­zə­­dən ya­­şa­­ma­­ğa sərf edim. Ona gö­­rə də hər tə­­zə iş ye­­ri­­nə ge­­dən­­də (kü­­lək ağ­­zın­­da­­kı yar­­paq ki­­mi mə­­nim da­­i­­mi məs­­kə­­nim yox­­du), köh­­nə dö­­nüb olur­­du mə­­zu­­niy­­yət­­lər­­də ge­­də­­cə­­yim yer. Mən Göy­­dəki ki­şiyə fı­­rıl­­daq gə­­lib, onun ver­­di­­yi öm­­rü qı­­sa şə­­kil­­də ol­­sa da, tək­­rar-tək­­rar ya­­şa­­maq niy­­yə­­tin­­dəy­­dim. Bu ya­­yı bir vaxt əs­­gər­­lik­­də ol­­du­­ğum hər­­bi his­­sə­­yə hök­­mən baş çək­­mə­­li­­yəm. On­­dan əv­­vəl­­sə ilk ma­­aş al­­dı­­ğım ye­­rə dəy­­mək­­lə.

Bu müd­­dət­­də Al­­lah bi­­lir kim ölüb, kim qa­­lıb. Yax­­şı­­sı heç, or­­da­­kı­­la­­rın pi­­sin­­dən öt­­rü də bur­­nu­­mun ucu göy­­nə­­yir­­di. Əcəb ge­­dib gö­­rə­­sən ha­­mı sap­­pa­­sağ­­dır; bir­­cə­­ci­yi­­nin bur­­nu da qa­­na­­ma­­yıb. Sağ-sa­­la­­mat ol­­ma­­la­­rı na­­mi­­nə ra­­zıy­­dım elə pi­­si pis də qal­­sın, lap əv­­vəl­­kin­­dən də be­­tər. An­­caq nağd bi­­lir­­dim: hök­­mən kim­­lər­­sə ölüb də. Heç ada­­mı öl­­mə­­yən yer olar?

Uzaq­­dan kənd qa­­ra xətt şək­­lin­­də gör­­sə­­nir­­di. Son­­ra get-ge­­də ev­­lər ayırd ol­­du. Bə­­zi hə­­yət­­lər­­də pal­­tar-pa­­laz sə­­ril­­miş­­di. Bə­­zi ey­­van­­lar­­da uşaq-mu­­şaq qa­­çı­­şır­­dı.

Bir­­dən mə­­nim vax­­tım­­da ölən­­lə­­ri xa­­tır­­la­­dım. Di­­ri­­lə­­ri bəl­­kə qa­­rı­­şıq sa­­lar­­dım da, an­­caq ölən­­lər üz­­lə­­ri­­nin xır­­da ciz­­gi­­lə­­ri­­nə­­cən ya­­dım­­day­­dı­­lar.

Sə­­ma­­yə ca­­van öl­­dü. Qə­­bir boy­­da yor­­ğan-dö­­şək mən­­dən əv­­vəl də - düz on il onun məs­­kə­­ni ol­­muş­­du. Hə­­yat onun gə­­lə­­cək qəb­­ri­­ni yor­­ğan-dö­­şək şək­­lin­­də əks elə­­miş­­di. Sev­­mək də, ərə get­­mək də san­­ki öl­­mə­­si üçün la­­zım imiş; o, öm­­rü bo­­yu öl­­mək üçün ya­­şa­­mış­­dı. Öv­­lad­­la­­rın ona kö­­mə­­yi dün­­ya­­da­­kı ən mü­­qəd­­dəs iş­­lər­­dən­­di ki, mən şa­­hi­­di ol­­muş­­dum.

Də­­li Gül­­zar. Onun dax­­ma­­sı yo­­lun qı­­ra­­ğın­­da­­kı tə­­pə üs­­tün­­dəy­­di. Yu­­xu­­dan du­­ran­­dan ta yu­­xu­­ya ge­­də­­nə­­cən öz-özü­­nə da­­nı­­şar­­dı. İn­­sa­­na özün­­dən yax­­şı həm­­söh­­bət kim ola bi­­lər? "Gec-tez mə­­ni Mir­­cə­­fər ağa ala­­caq!" - gün ax­­şa­­ma­­can gü­­cü-qüv­­və­­si bu söz­­lə­­rə ge­­dir­­di. Qız vax­­tın­­da in­­di ha­­mı­­nın hör­­mət­­li­­si, ağ­­saq­­qal bir adam olan Mir­­cə­­fər ağa əv­vəl özü­­nü ona sev­­di­­rib, son­­ra at­­mış, o da atıl­­ma­­ğa döz­­mə­­yib də­­li ol­­muş­­du. Yol­­dan ke­­çən­­lər onun dax­­ma­­sı­­na qal­­xıb, əlin­­dən gə­­lən kö­­mə­­yi əsir­­gə­­məz­­di. Evin or­­ta­­sın­­da­­kı na­­xış­­lı mis ka­­sa­­ya əs­­a­­sən pul qo­­yur­­du­­lar. An­­caq ona da­­i­­mi kö­­mə­­yi üs­­tü­­nə gö­­tü­­rən və bu­­na gö­­rə də hö­­ku­­mət­­dən ma­­aş alan qon­­şu­luq­dakı ar­vad hər ax­­şam gə­­lib o pul­­la­­rı yı­­ğış­­dı­­rıb apa­­rar­­dı. On­­suz Gül­­zar adı­­na pul de­­yi­­lən şe­­yi ta­­nı­­maz­­dı. Mil­­yon ol­­sun, ya bir ma­­nat - onun üçün ey­­ni şey­­di. Də­­li­­li­­yi - ən ali duy­­ğu­­lar­­la ya­­şa­­dı­­ğın­­dan­­dı. Onu bit-bi­­rə bas­­dı; o, acın­­dan və sev­­gi­­dən öl­­dü.

Kən­­də gi­­rən­­də hə­­yə­­can­­dan ürə­­yim tir-tir əsir­­di; həm də bir növ, ca­niyə ox­­şa­­yır­­dım. Oğru-qul­dura. Rast­laş­­dıq­­la­­rı­­mın da heç bi­­ri ayaq sax­­la­­yıb mə­­nim­­lə kef-əh­­val tut­­ma­­dı. Ta­­nı­­mır­­dı­­lar - unut­­muş­­du­­lar. Bəl­­kə yad­­la­­rın­­da ol­­du­­ğum köh­­nə adam­­lar da bil­­məz ki, in­di sa­­ğam, ya yox. Heç özüm də bil­­mi­­rəm, ha­­fi­­zə­­sin­­də qa­­la bil­­dik­­lə­­rim ölü­­dür, yox­sa di­­ri. Qa­­ra­­ba­­qa­­ra ge­­dir­­dim - ya­­rəb, ki­­min bəx­­ti iti­­di­­sə, onu di­­ri gör­­mə­­li­­yəm. Əl­­bət­­tə, öz bəx­­tim güc­­lü­­dür: dip­­di­­ri­­yəm. Mə­­ni öl­­müş sa­­yan­­la­­rın nə­­zə­­rin­­də tez­­lik­­lə xort­da­­ya­­caq­­dım. Özü də xa­­tır­­la­­dıq­­la­­rı gən­­cin üzü­­nü də­­rin qı­­rış­­lar­­la qa­­zıl­­mış, saç­­la­­rı­­nı ağap­­paq gö­r­sə­nir­di.

Qəv­­vas olub ömür dər­­ya­­sı­­na qərq ol­­muş­­dum - hər­­dən ba­­şım iyir­­mi il əv­­vəl­­də gö­­rü­­nür­­dü.

- Qar­­daş, si­­zə kim la­­zım­­dı? - mən hə­­yə­­tə ke­­çən­­də, döş­­lük­­lü bir gə­­lin qu­­yu ba­­şın­­da yu­­du­­ğu qab-qa­­caq­­dan əl çə­­kib di­­kəl­­di və tə­­əc­­cüb­­lə mə­­nə bax­­dı. Əl­­lə­­rin­­dən su dam­­cı­­la­­yır­­dı.

- Bə uşaq­­lar ha­­nı? - do­­da­­qu­­cu gü­­lüm­­sün­­düm.

- Nə uşaq, ay qar­­daş? - gə­­lin, de­­yə­­sən, bir az qor­­xur­­du da.

Bir­­dən ya­­dı­­ma düş­­əsi ki, o vaxt­kı uşaq­­lar in­­di uşaq de­­yil. Bö­­yü­­yüb­­lər. Hə­­rə­­si bir ya­­na sə­­pə­­lə­­nib.

- Əv­­və­­la, sa­­lam.

O, sa­­la­­mı­­mı al­­ma­­dı.

- Uşaq de­­yən­­də... O vaxt uşaq­­dı­­lar - mən bur­­da iş­­lə­­yən­­də.

- Bay, in­­di bil­­dim. Şi­­rə­­li mə­­nə siz­­dən da­­nı­­şıb. Zü­­ley­­xa xa­­la da de­­yib. Evə bu­­yu­­run, - o, əl­­lə­­ri­­ni döş­­lü­­yü­­nə si­­lə-si­­lə mə­n tə­rəfə bir ne­­çə ad­­dım at­­dı.

Hə­­yət də, ev də hə­­min­­kiy­­di­­lər. Düz­­dü, ola bil­sin, bir az də­­yiş­­miş­­di­­lər də. Di­var­lar ya­şıla rəng­lən­miş­di. Yox, bun­­lar əv­­vəl­­kin­­dən yax­­şı ya­­şa­­yır, an­­caq çox da yox.

- Kim­­lər­­dən­­sən? Bu ye­­rin ada­­mı­­na ox­­şa­­mır­­san?

- Sal­­yan­­da­­nam... Şi­­rə­­li Rus­­yə­­tə ge­­dib... - "Şi­­rə­­li" de­­mə­­yin­­dən gö­r­sə­nir­di ki, o, Şi­­rə­­li­­nin "ai­­lə­"si­­dir.

- Nar apa­­rıb?

- ...Zü­­ley­­xa xa­­la da in­­di­­lər­­də gəl­­ər.

Mən onun hə­­yə­­tin düz or­­ta­­sın­­a çı­­xar­­dı­­ğı stul­­da otu­­ran­­da, da­­i­­rə mər­­kə­­zi­­nə ox­­şa­­yır­­dım. Gə­­lin evin da­­lın­­dan uca səs­­lə ha­­ra­­sa bir is­ma­rıc yol­­la­­dı. Son­­ra o otaq sə­­nin, bu otaq mə­­nim - iti ye­­riş­­lər­­lə na­­har tə­­da­­rü­­kü­ gör­məyə baş­­la­­dı.

Xa­­ti­­rə­­lər tir­­yək ki­­mi mə­­ni uy­­dur­­muş, ağ­lımı sər­dən apar­­mış­­dı. Bir də on­­da ayıl­­dım ki, gö­­rəm Zü­­ley­­xa xa­­la mə­­nim­­lə da­­nı­­şır.

- Ay sə­­ni xoş gə­­lib, sə­­fa gə­­ti­­rib­­sən! Ba­­lam, gün ha­­yan­­dan çı­­xıb? - ki­­şi­­sa­­ya­­ğı əl ve­­rib gö­­rüş­­dü. De­­yir­­dim ağ­­la­­yar, ağ­­la­­ma­­dı. Gör­­düm onun üçün gəl­­mə­­yim­­lə gəl­­mə­­mə­­yi­min elə bir fər­qi yox­dur. Bə­­dən­­cə xey­­li düş­­müş­­dü­­sə də, ye­­ri­­şin­­dən ye­­nə ci­­və ki­­mi itiy­­di. Yə­­qin hə­­yat­­da onu ruh­­lan­­dı­­ran şey­­lər hə­­lə də qa­­lır.

- Ye­­nə yas­­lar­­da ca­­ma­­a­­tı ağ­­la­­dır­­san? - o çağ­lar onu ruh­­lan­­dı­­ran şey an­caq yas­­dı.

- Bə na­­ğa­­yı­­rım? Bə e be­­lə uşa­­ğı nəy­­nən bö­­yüt­­düm? Mər­­səy­­nən bö­­yüt­­mə­­dim?

O, ca­­ma­­a­­tı ağ­­la­­da-ağ­­la­­da özü ağ­­la­­ma­­maq öy­­rən­­miş­­di (sü­­but: mə­­ni gö­­rən­­də ağ­­la­­ma­­dı). Yə­­qin gö­­rüb bu fa­­ni dün­­ya­­da elə bir şəxs, ya elə şey yox­­dur ki, on­­dan öt­­rü özü­­nü fə­­da edə­­sən.

- Ha­­nı Şə­­kə­­ra­­lı? Əli-Bay­­ram­­lı­­da­­dır? Bu­­ruq­­dan əl çək­­məz.

- Ədə, bə Şə­­kə­­ra­­lı o dün­­ya­­da de­­yil, ay mən de­­yən? - o, gü­­lə-gü­­lə üzü­­mə bax­­dı.

- Ne­­cə yə­­ni?! Bə mə­­nə ni­­yə bil­­dir­­mə­­mi­­si­­niz?

Gu­­ya bil­­dir­­səy­­di­­lər, kə­­rə­­ni kü­­rə elə­­yə­­cək­­dim.

- Hər ölə­­ni de­­sə­­lər, sən­­də can qal­­maz, ay fa­­ğır ba­­la.

Düb­bə­düz. O vaxt de­­səy­­di­­lər, bəl­­kə gəl­­məz­­dim də. Bu yay­­dan be­­lə - hə, gə­­lər­­dim. Yax­­şı olub de­­mə­­yib­­lər, yox­­sa xə­­ca­­lət­­dən bu kən­­də bir də üz tu­­ta bil­­məz­­dim: öm­­rü­­mün bur­da ke­çən iki ili­­ni xə­­yal­­da ol­­sa da, tək­­rar ya­­şa­­maq­­dan əlim çı­­xa­­caq­­dı.

De­­mək, on uşa­­ğın bir tək axı­­rın­­cı­­sı ev­­də qa­­lır­. Klas­­sik şə­­kil­­də ata evi axı­­rın­­cı­­ya çat­­mış­­dı. On­­da mən Şi­­rə­­li­­ni gö­­yə atıb-tu­­tar­­dım; ət­­cə­­ba­­la­­ya ox­­şa­­yır­­dı.

- ...Uşaq­­la­­rın Ba­­kı­­da ola­­nı kim, Ağ­­su­­da, Əli-Bay­­ram­­lı­­da... Bi­­zə nə var, hər ra­­yo­­nu zəbt elə­­mi­­şik.

Bə­­li, in­­san xoş­­bəxt­lik üçün hə­­lə­­lik ev-eşik ol­­maq­­dan öz­­gə bir şey ta­­nı­­mır.

- Han­­sı­­nın ne­­çə uşa­­ğı var?

- Ha­­mı­­sı­­nın sa­­yı­­nı nə bi­­lə­­rəm? Hə­­rə­­nin də iki­­si-üçü ölüb. Am­­ma ço­­xu qa­­lır.

Yox, ölən uşaq­­lar heç. On­­la­­ra nə yan­­ma­­ğım gə­­lir, nə də... Am­­ma bu ya­­zıq Şə­­kə­­ra­­lı...

- Nə­­dən öl­­dü?

- Kim?

- Ki­­şi.

- Al­­la­­hın dər­­din­­dən.

Bu vaxt hə­­yət qa­­pı­­sın­­da, səh­­nə­­yə çı­­xır­­mış ki­­mi, bir adam pey­­da ol­­du. Ba­­ho, bu ki vax­­tıy­­la dost­luq elə­­di­­yim qon­­şu Cə­­fər mü­­əl­­lim­­di! Aya­­ğa du­­rub ona sa­­rı get­­dim. Onu bərk-bərk qu­­caq­­la­­maq is­­tə­­yir­­dim.

- Ay Cə­­fər, Cə­­fər!.. Am­­ma heç də­­yiş­­mə­­mi­­sən ha, ay za­­lım!

Cə­­fər din­­mə­­di. Ol­­ma­­ya o da mən­­dən so­­yu­­yub?

- Əli­­mu­­sa, xoş gəl­­din! Əli­­mu­­sa, gəl! - Zü­­ley­­xa xa­­la­­nın "Əli­­mu­­sa" ça­­ğır­­dı­­ğı adam on­­suz da gə­­lir­­di. Nə əcəb, Cə­­fər adı­­nı də­­yi­­şib "Əli­­mu­­sa" qoy­­sun? Bə­­yəm Cə­­fər pis ad­­dı? Yox­­sa "Əli­­mu­­sa" Cə­­fə­­rin lə­­qə­­bi­­dir?

Qan­­rı­­lıb bir də bax­­dım. İn­­san də­­yiş­­məz­­miş. Yox, Cə­­fər hə­min­ki, əv­­vəl­­kiy­di. Za­­man on­­dan yan ke­­çib. Ca­­van qa­­lıb.

- Mə­­nim hə­­ki­­mim xoş gə­­lib! - san­­ki onun di­­li bir­­dən açıl­­dı. - O vaxt rəh­­mət­­lik si­­zi gə­­ti­­rib mə­­nə o qə­­dər iy­­nə vur­­du­­rub ha!

- Axı, qar­­daş­­lı­­ğın Cə­­fər də Al­­lah rəh­­mə­­ti­­nə get­­di...

Mən iki­­əl­­li ba­­şı­­mı tu­­tub elekt­rik di­­rə­­yi­­nə söy­­kən­­dim. On­­lar qa­­na­­caq gös­­tə­­rib xey­­li din­­mə­­di­­lər.

- O ki ca­­van adam­­dı, ni­­yə...

- İş bi­­zim ha­­mı­­mı­­zı qı­­ra­­caq. Ye­­di­­yi­­miz-iç­­di­­yi­­miz də nə­­dir - ta­­mam zə­­hər.

- Əli­­sa ki­­şi də heç ili çıx­­ma­­mış, oğ­­lu­­nun da­­lın­­ca get­­di.

Əv­­vəl he­­yif­­si­­lən­­səm də, son­­ra fi­­kir­­ləş­­dim ki, yax­­şı elə­­yib - bu dün­­ya­­da qa­­lıb ney­­lə­­yə­­cək­­di. Adam - ölə­­nin da­­lın­­ca ge­­dər.

İs­­tə­­dim Zü­­ley­­xa xa­­la­­dan so­­ru­­şam ki, on­­la­­rın ya­­sın­­da özü də ağ­­la­­yıb, ya elə ca­­ma­­a­­tı ağ­­la­­dıb? Hər kəs üçün gə­­rək bir nə­­fər ki­­mi ha­­mı ağ­­la­­ya, yox­­sa kənd­də ya­­şa­­ma­­ğın nə ləz­­zə­­ti - on­­dan­­sa şə­­hər min qat yax­­şı­­dır.

Dos­­tum Cə­­fər hə­­yat­­da yox­­du de­­yə, meh­­ri­­mi sal­­dım qar­­da­­şı­­na. O da mə­­nə. Biz bir-bi­­ri­­mi­­zə Cə­­fər­­dən ya­­di­­gar­­dıq. An­­caq ta­­mam yad adam­­lar­­dıq. Mə­­nim ona iy­­nə vur­­ma­­ğım­­dan sa­­va­­yı bi­­zi bir­­ləş­­di­­rən heç bir xa­­ti­­rə­­miz yox­­du. Əsas xa­­ti­­rə­­miz rəh­­mət­­lik Cə­­fər­­di ki, gö­­rür­­düm on­­dan da­­nış­­maq da Əli­­mu­­sa­­ya ma­­raq ver­­mir.

De­­yə­­sən, kənd­də çox adam öl­­müş­­dü. An­­caq so­­ruş­­ma­­ğa qor­­xur­­dum. Qor­­xur­­dum de­­yə­­lər yol­­da gör­­dük­­lə­­rin­­dən, bir də biz­­dən sa­­va­­yı heç kəs qal­­ma­­yıb. Bu­­na bax­­ma­­ya­­raq çox is­­tə­­yir­­dim Mə­­mət­­qu­­lu mü­­əl­­lim ba­­rə­­də bir xə­­bər-ətər bi­­lim. Ölüb­­sə də - ney­­nək, tə­­ki bu­­nu bi­­lim. O, Cə­­fə­­rin dos­­tu idi. Mən Cə­­fər­­lə dost­la­­şan­­da, o da gə­­lib mə­­nim­­lə din­­məz-söy­­lə­­məz dost­laş­­mış­­dı. Dost yo­­lun­­da ölü­­mə ge­­dən­­di. Qon­­şu kənd­də dərs de­­yir­­di və hər gün sək­­kiz ki­­lo­­metr o ya­­na, sək­­kiz də bu ya­­na - quş vu­­ra-vu­­ra, ba­­lıq tu­­ta-tu­­ta ge­­dib-gə­­lər­­di.

Bir­­dən Zü­­ley­­xa xa­­la özü de­­yə­­si:

- Mə­­mət­­qu­­lu mü­­əl­­li­­mi ta­­nı­­yır­­dın?

"Ol­­ma­­ya ölüb?"

- Ta­­nı­­yır­­dın, - elə özü də mə­­nim ye­­ri­­mə ca­­vab ver­­di. - Onun da ana­­sı öl­­dü, axı. Tə­­zə­­lik­­cə. Düz­­dü, vax­­tı çat­­mış­­dı.

O elə bil ölən­­lə­­ri ba­­lıq ki­­mi sa­­pa dü­­zür­­dü. Hə, ana­­sı bi­­rin­­ci de­­yi­­lib­­sə, de­­mək, özü qa­­lır. Mə­­mət­­qu­­lu da öl­­səy­­di, ana­­sın­­dan ca­­van ol­­du­­ğun­­dan, bi­­rin­­ci onu de­­yər­­di.

- Ay Zü­­ley­­xa, sən ca­­nın, bu ölən­­lər­­dən az da­­nış. Qo­­na­­ğı ölən­­lər­­lə atə­­şə tu­­tub­­san.

Az qal­­mış­­dı de­­yəm "xoş­­dur", an­­caq:

- Özüm so­­ru­­şu­­ram, - de­­dim.

- Yox, elə de­­yil, sən bu­­ra gə­­lib­­sən de­­yib-gül­­mə­­yə, ye­­yib-iç­­mə­­yə... Bir uşaq ol­­say­­dı, qa­­çır­­dar­­dıq Mə­­mət­­qu­­lu üçün.

Hə, öl­­mə­­yib! Bəx­­ti gə­­tir­­di!

Bu iyir­­mi il dün­­ya mü­­ha­­ri­­bə­­si ki­­mi camaa­tın üs­tün­dən ke­çib,  ha­­mı­­nı şil-küt elə­­yib: ya öl­­dü­­rüb, ya ən azı qo­­cal­­dıb. Bu iyir­­mi il heç kə­­sə heç nə ver­­mə­­yib; bir­­cə al­­mış­­dı.

- Ya da qoy ax­­şam ol­­sun, özü­­müz şəb­bə­dən­xe­yir ge­­dək on­­la­­ra.

Əli­­mu­­sa ba­­rı di­­lu­­cu da öz ev­­lə­­ri­­nə də­­vət elə­­mir­­di. Am­­ma elə bi­­lər­­dim, Cə­­fə­­rin xa­­ti­­ri­­nə mə­­ni bi­­rin­­ci öz süf­­rə­­si ba­­şın­­da otur­­da­­caq.

Qaş qa­­ra­­la­­na­­can eşit­­di­­yim ölən­­lə­­rin sa­­yı ar­tıq iyir­­mi­­ni keç­­miş­­di. Qa­­lan­­la­­rın da sağ qa­­lan­­la­­rı­­nı ayır­­mış­­dım; ço­­xu­­nun­­sa öl­­dü-qal­­dı­­sı hə­­lə mə­­lum de­­yil­­di.

Mə­­mət­­qu­­lu mü­­əl­­lim mə­­nim­­lə elə bil hər gün ac­­qa­­rı­­na on də­­fə gör­­dü­­yü adam­­la gö­­rüş­­dü.

- Qə­­bir üs­­tü­­nə si­­zin­­lə bir­­gə get­­mək müm­­kün­ olar­mı? - Əli­­mu­­sa ya­­lan­­çı tən­­tə­­nəy­­lə so­­ruş­­du.

- Ni­­yə ol­­mur? Kim qoy­­mur?

Bi­­zi hə­­yət ağ­­zın­­da qo­­yub pal­­ta­­rı­­nı də­­yiş­­mə­­yə ge­­dən­­də, Əli­­mu­­sa de­­di o in­­di qa­­pı-pən­­cə­­rə us­­ta­­sı­­dır. Ev­­lər ti­­kir. Həm də mol­­la­­lıq əlin­­dən gə­­lir. Ən­­ti­­qə "qul­­fü-Al­­la­­hü-Əhəd"i var. Qu­­ran qa­­ba­­ğın­­da ola, məx­­rə­­cə sa­­la, sən də ba­­xa­­san.

Ya­­dım­­da­­dır ki, Mə­­mət­­qu­­lu­­nun bir oğ­­lu­­nun adı Nar­­sud idi (gu­­ya in­­di Nar­­sud de­­yil), yə­­ni "na­­rod­­nı sud", o bi­­ri­­nin­­ki­­sə - Kom­­so­­mol. Nar­­sud Kom­­so­­mol­­dan bö­­yük­­dü və tut­­ma­­sı tu­­tan­­da ona yağ­­lı şil­­lə­­lər ye­­diz­­di­­rər­­di. O vaxt on­­la­­rın ba­­cı­­la­­rı yox­­du. Son­­ra­­dan olub­­sa da, in­­di­­yə qız­­lar bu­­la­­ğın­­dan su içər. Ya da ərə ge­­dib. Gö­­rə­­sən adı nə­­dir? Bə əri­­nin adı?..

Qə­­bi­­ris­­tan­­lı­­ğın dar­­va­­za­­sı açı­­lan­­da, elə bil­­dim bir vaxt əzi­­zim ol­­muş adam­­la­­rı, gö­­rüb­­lər mən yo­­xam, zor­­la gə­­ti­­rib sa­­lıb­­lar bu­­ra. Bu­­nu kim elə­­yib? Al­­lah­­mı? O ni­­yə be­­lə iş tu­­tur? Ca­­ma­­at onun üçün oyun-oyun­­caq­­dı­­mı? On­­la­­rın ha­­mı­­sı qa­­nun­­suz ölüb! Mən, mən-n... məh­­kə­­mə­­yə ve­­rə­­rəm!

Bir də on­­da xə­­yal­­dan ayıl­­dım ki, gör­­əm Mə­­mət­­qu­­lu kəl­­me­­yi-şə­­ha­­dət de­­yir, Əli­­mu­­sa da qo­­şu­­lub ona. Mən də ya­­rı­­dan baş­­la­­dım. Bü­­töv­­lük­­də yax­­şı bil­­mə­­di­­yim­­dən, tək­­cə bil­­di­­yim söz­­lə­­ri bərk­dən de­­yir­­dim.

O Al­­lah ki, mə­­nim ta­­nış­­la­­rı­­mı, dost­la­­rı­­mı yox edə­­cək­­miş, ona ni­­yə hör­­mət elə­­mə­­liy­­dim?! Bun­­dan be­­lə ba­­xar işi­­nə...

Mə­­mət­­qu­­lu mü­­əl­­lim (yox, us­­ta Mə­­mət­­qu­­lu, yox, mol­­la Mə­­mət­­qu­­lu) çox qə­­bir­­lə­­rin ya­­nın­­dan ke­­çib, Cə­­fər mü­­əl­­li­­min qəb­­ri önün­­də ayaq sax­­la­­dı və ye­­nə bir kəl­­me­­yi-şə­­ha­­dət vird elə­­di. Biz də ye­­nə ona qo­­şul­­duq. Cə­­fər mü­­əl­­lim elə bil iki də­­nəy­­di - bi­­ri baş­­da­­şı­­na həkk olan, bi­­ri də ya­­nı­­mız­­da du­­ran. Qa­­ran­­lıq­­da ya­­zı­­nı höc­­cə­­lə­­yə-höc­­cə­­lə­­yə oxu­­dum: "Əzi­­zi­­miz, iki gö­­zü­­müz Cə­­fə­­rə - ata­­sın­­dan, ana­­sın­­dan, qar­­daş və ba­­cı­­la­­rın­­dan". Keç­­dik oğ­­lu­­nun qon­­şu­­lu­­ğun­­daca ra­­hat­­lıq tap­­mış Əli­­sa ki­­şi­­nin qəb­­ri üs­­tü­­nə. Kəl­­me­­yi-şə­­ha­­dət ol­­ma­­say­­dı, ma­­ğıl ölən­­lə­­rin ha­mı­sını xa­­tır­­la­­ma­­ğa vax­tı ça­tar­dı. Or­­da da on­­dan bi­rini fı­­rıl­­da­­dıb ara­­lan­­dıq. Mə­­mət­­qu­­lu­­nun mol­­la­­lı­­ğı, de­­yə­n, elə adam­­la­­rın da­­lın­­dan dəy­­mək­­dən iba­­rət­­di.

Son­­ra mə­­nim xa­­hi­­şim­­lə onun ana­­sı­­nın qəb­­ri ba­­şın­­da da­­yan­­dıq; axı, onu mü­­a­­li­­cə elə­­miş­­dim.

- O tə­­pə ki­­mi tə­­zə qəb­­ri gö­­rür­­sən? Qur­­ban­­qu­­lu­­dur. Am­­ma ye­­zid ata­­sı hə­­lə du­­rur.

Cə­­fə­­rin ata­­sı da əv­­vəl du­­rur­­du. Son­­ra get­­di. Əl­­bət­­tə, bə­­zən ya­­şa­­maq ada­­ma ayıb gə­­lir. Hə­­yat on­­da yax­­şı­­dır ki, kim­dən əv­vəl ölə­cək­sən­sə, elə əv­vəl də ölə­sən.

- Al­­lah cə­­mi ölən­­lə­­rə rəh­­mət elə­­sin! - gör­­düm bu­­nu de­­­mək­­də Mə­­mət­­qu­­lu­­nun niy­­yə­­ti mə­ra­simi yu­var­laq­­laş­­dır­maq, qə­­bi­­ris­­tan­­lıq­­dan çıx­­maq­­dır. Müəl­lim da­­rıx­­dı lap.

- Bəs Şə­­kə­­ra­­lı­­nın qəb­­ri? - tez so­­ruş­­dum.

- Onu ney­­nir­­sən?

- Hə, ney­­nir­­sən? - Əli­­mu­­sa onun sö­­zü­­nə qüv­­vət ver­­di.

- Ki­­şi­­nin çö­­rə­­yi­­ni ye­­mi­­şəm.

- Bə on­­lar­­da ki­­ra­­yədə qal­­mır­dı? Ona çö­­rək ye­­mək de­­məz­­lər. Özü də ar­­tıq göz-gö­­zü gör­­mür, bu zül­­mət­­də kol-kos bas­­mış qəb­­ri tap­­maq olar?

Şə­­kə­­ra­­lı hə­­yat­­da ne­­cə, qə­­bi­­ris­­tan­­lıq­­da da elə, sa­­yıl­­mır­­dı.

- Mən Zü­­ley­­xa xa­­la­­nın üzü­­nə ne­­cə ba­­xa­­ca­­ğam?

- De­­yə­­rik ge­­dib dəy­­dik. Sə­­ni yox­­la­­ya­­caq?

Xey­­li sa­­kit­­ləş­­dim­sə də, ürə­­yim­­də qa­­ra qal­­dı.

Şa­­ma ha­­mı­­mız rəh­­mət­­lik Şə­­kə­­ra­­lı­­gi­­lə gəl­­dik.

Bu gün ölən­­lə­r­dən xə­bər tu­tub, bir növ, keç­­mi­­şi yer­­bə­­yer elə­­miş­­dim. Ba­­car­­dıq­­ca da tə­­zə adam­­lar­­la dost­laş­­ma­­ya­­caq­­dım ki, son­­ra bil­­mə­­yim kim ölüb. Qoy "ölən­­lə­­rim" az ol­­sun, on­­da xoş­­bəxt­li­­yə çat­­ma­ram­sa da, ba­­rı ona ya­­xın ola­­ram.

Sə­­hə­­ri Şə­­kə­­ra­­lı­­gil­­də çay-çö­­rək vax­­tı ye­­nə Əli­­mu­­sa gəl­­di. Vəd ver­­miş­­di.

- Ge­­di­­rik bi­­zə.

- Süb­­hün gö­­zü tə­­zə açı­­lıb. Bu tez­­dən nə hay­­dı be­­lə? At­­lı qo­­vur? - Zü­­ley­­xa xa­­la ona xoş­­luq­­la acıq­­lan­­dı. - Qo­­naq­­lı­­ğın vax­­tı ax­­şam­­dır.

- Bəl­­kə bi­­ri­­nə in­­di la­­zım­­dır? - Əli­­mu­­sa elə bil dü­­nən­­ki xoş­­qı­­lıq adam de­­yil­­di.

Ge­dək de­yir­sən, ge­dək də-ə. On­­la­­rın hə­­yə­­tin­­də qa­­ba­­ğı­­mı­­za bir sürü uşaq çıx­­dı. Ana to­­yuq cü­­cə­­ləri ara­­sın­­da gə­­ziş­­di­­yi ki­­mi, iki-üç gə­­lin də - on­­la­­rın ara­­sın­­da. Or­­dan-bur­­dan "xoş­­gəl­­din" de­­yir­­di­­lər, mən də ça­­tış­­dı­­rıb ona-bu­­na "sağ ol" qay­­ta­­rır­­dım.

- A-az, sa­mo­var! Tez o xo­­ru­­zu da xıl­xa­la­yın!

- İn­­di­­cə ye­­mək də ye­­mi­­şəm, çay da iç­­mi­­şəm. Özün gör­­dün.

- On­­da şa­­ma sax­­la­­yaq? - Əli­­mu­­sa əlüs­­tü ra­­zı­­laş­­dı. Həm də elə bil qo­­na­­ğa bir qa­­rın ye­­mək borc­luy­­du, ar­­xa­­yın sa­­lır­­dı ki, onu ve­­rə­­cək.

- Qoy xo­­ruz gəz­­sin özü üçün!

- Hə­­kim, bu xu­­li­­qan­­la­­rı gö­­rür­­sən, ha­­mı­­sı­­nı bir-bir sə­­nə gös­­tə­­rə­­cə­­yəm, - o, söh­­bə­­tin va­­lı­­nı tez də­­yiş­­di. Hər­­dən ağ­­­zın­­dan par­­laq su­­lar sıç­­ra­­yıb ya­­na­­ğı­­ma san­­cı­­lır­­dı­­sa da, bü­­ru­­zə ver­­mir­­dim. - Sən­­dən bi­­lə­­cək­­li­­si har­­da var?! ...Lü­­lüş də kə­­sə bi­­lir­­sən?

Din­­mə­­dim.

- Bun­­lar sə­­nin xəs­­tə­­lə­­rin ol­­sun!

Əcəb şad xə­­bər ver­­di. Çox gö­züm atır­dı. Elə bil to­­ra düş­­müş­­düm. Hə­­rə­­si­­nin min dər­­di olan bu bir sü­­rü uşaq gö­­zü­­nü mə­­nə zil­­lə­­miş­­di. Yə­­qin hə­­ya­­tın bu işi­­nə mat qal­­mış­­dı­­lar ki, on­­la­­rın iyi-ci­­yi bu dün­­ya­­da ol­­ma­­yan­­da bur­­da iş­­lə­­miş uzaq yer­­li, ya­d el­­li bir adam ne­­cə olub ye­­nə gə­­lib çı­­xıb.

- Gəl on­­da baş­­la­­yaq, - əlac yox­­du, iliş­­miş­­dim. Mən sa­­a­­tı­­ma bax­­dım.

- Bə­­yəm bu gün ge­­də­­cək­­sən? Ni­­yə sa­­a­­ta ba­­xır­­san? - mə­­nə elə gəl­­di, Əli­­mu­­sa ya­­dı­­ma sa­­lır ki, bu gün get­­mək la­­zım­­dır. La­­zım da yox, va­­cib.

- Bəl­­kə get­­dim.

- Bə nə tez? On­­da, e-eyy, ha­­zır­­la­­şın or­­da! Tez! - o, uşaq­­la­­rı tə­­ləs­­dir­­di. - Da­­yı­­nız...

- Əmi­miz!

- ...Bir ya­­nı­­nı qa­­çaq qo­­yub. Qoy si­­zə bax­­sın. An­­caq dox­­­tur, sə­­ni şa­­ma sax­­la­­ma­­lı­­yam, gö­­yə çıx­­san da!

Bü­­tün qo­­num-qon­­şu, uşaq­­lar ana­­la­­rıy­­la - ha­­mı hə­­rə­­kə­­tə gəl­­di. Otu­­ran dur­­du, du­­ran otur­­du, di­­rə­­yi qu­­caq­­la­­yan əli­­ni çək­­di. Hər ana öz uşaq­­la­­rı­­nı döv­­rə­­si­­nə yı­­ğıb növ­­bə tut­­du.

Bi­­ri­­nin qur­­du var, bi­­ri­­nin tez-tez qar­­nı qu­­rul­­da­­yır. İri bir qız zi­­yil­­lə­­rin­­dən şi­­ka­­yət­­li idi: nə qə­­dər dü­­yü dü­­yün­­lə­­yib qu­­yu­­ya at­­ıb, nə qə­­dər ağır se­­yi­­də tü­­pürt­dür­­üb - xey­­ri yox­­du. Get­­mir­­di­­lər, düş­­mür­­dü­­lər. Gün­­ba­­tan­­da­­kı ba­­cı-qar­­daş ös­­kü­­rür­­dü; on­­la­­rın ata­­la­­rı və­­rəm xəs­­tə­­xa­­na­­sın­­da ya­­tır­­mış. Bir baş­­qa­­sı is­­ha­­la ge­­dir - gö­­tür qa­­şıq­­la iç.

Son­­ra keç­­dim gə­­lin­­lə­­rə. On­­la­­rın xəs­­tə­­lik­­lə­­ri ey­­ni cür­­dü - ha­­mı­­sı­­nın əsəb­­lə­­ri po­­zul­­muş­­du. Sə­­bə­­bi­­ni də öz­­lə­­ri de­­di: uşaq­­la­­ra qış­­qır­­maq­­dan. Üs­­tə­­lik, hər bi­­ri ay­­rı-ay­­rı­­lıq­­da mə­­nə pı­­çıl­­da­­dı ki, qa­­dın xəs­­tə­­lik­­lə­­ri də var.

Hə­­rə­­si­­nə dua ki­­mi bir re­­sept ya­­zıb ver­­dim.

Əgər bir gün də qal­­mış ol­­say­­dım, Əli­­mu­­sa de­­di, mə­­nə kən­­din aşa­­ğı ba­­şın­­da­­kı dos­­tu­­nun ai­­lə­­si­­ni də bax­­dı­­rar­­dı.

- Bu gün bax­­maq ol­­maz? - ca­­nı­­mı di­­şi­­mə tu­­tub rəh­­mət­­lik Cə­­fə­­rin xa­­ti­­ri­­nə so­­ruş­­dum.

- Bu gün tərs ki­­mi ço­­xu ev­­də yox­­du.

İki­­miz də mə­­nim dos­­t bir ai­­ləyə bax­­ma­­ma­­ğı­­ma tə­­əs­­süf edə-edə gə­­lib rəh­­mət­­lik Şə­­kə­­ra­­lı­­gi­­lin hə­­yə­­ti ağ­­zı­­na çıx­­dıq. Or­­da ay­­rıl­­dıq. Əli­­mu­­sa mə­­nə tə­­səl­­li ver­­di ki, da­­rıx­­ma­­yım, şə­­hə­­rə yo­­lu dü­­şən­­də hök­­mən bi­­zə gə­­lə­­cək.

Qar­daşı mən­­dən sui-is­­ti­­fa­­də et­­di­­yinə görə, rəh­­mət­­lik dos­­tu­­ma ya­­zı­­ğım gəl­­di.

Hə­­yət­­də Zü­­ley­­xa xa­­la qa­­ba­­ğı­­ma çıx­­dı: sə­­bəb­­siz-fi­lan­­sız gü­­lür­­dü.

- Dü­­nən də Şə­­kə­­ra­­lı­­nın qəb­­ri­­nə baş çə­­kə bil­­mə­­dim...

- Bə us­­ta Mə­­mət­­qu­­lu de­­di get­­mi­­şik?..

- Ya­­lan de­­yib. Gəl­­sə­­nə, in­­di ge­­dək?

- De­­yi­­rəm, ava­­ra qa­­lıb­­san. Ədə, qəb­­ri ney­­nir­­sən, ay mən de­­yən!

Gör­­düm da­­ha qa­­yıt­­maq mə­­qa­­mı ye­­tiş­­di.

 

17.11.1989 - 27.03.1990

 

 

 

Digər xəbərlər

Geriyə transformasiyalar (iki hissəli məqalə)

Qocalığı görən

Ədəbi qalmaqallar Azərbaycanda vətəndaş sülhünün təzahürüdür

"ÖLÜ ƏDƏBİYYATIN ƏLAMƏTLƏRİ" Tehran Əlişanoğluna

"Qoy bir dəfə də məni çəksinlər..." fotojurnalist Elxan Kərimov haqqında elegiya

Şərhlər