Yarımçıq tarixçələr

Tarix: 20-05-2019 15:46
Baxış sayı: 106

Hər kə­­­­sin hə­­­ya­­­tı qəh­­­rə­­­man­­­lıq, ya ona bən­­­zər bir-iki ha­­­di­­­sə ilə mə­­na­­­la­­­nır.  Qəh­­­rə­­­man­­­lıq, ya ona bən­­­zər ha­­­di­­­sə­­­lər­­­dən hət­­­ta ki­­­tab­­­lar bağ­­­la­­­nır. Hər şey axı­­­ra­­­can de­­­yi­­­lir və ya­­­zı­­­lır. Mən hə­­­ya­­­tım­­­da­­­kı qəh­­­rə­­­man­­­lıq da yox, qəh­­­rə­­­man­­­lı­­­ğa bən­­­zər ye­­­ga­­­nə xoş ha­­­di­­­sə­­­ni hə­­lə bir Al­­lah bən­­də­­si­­nə axı­­ra­­can da­­nı­­şa bil­­mə­­miş­­dim. Qəh­­rə­­man­­lıq özü qis­­mət de­­yil­­di­­sə də, qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə­­ni ta­­le mə­­nə çox gör­­mə­­miş­­di. Ol­muş­du elə bir şey, di gəl, onu ki­­mə da­­nı­­şa­­san. Ça­­ta­­çat sö­­zü ağ­­zım­­dan vu­­rur­­du­­lar. Hal­­bu­­ki qəh­­rə­­man­­lıq da yox, ona bən­­zər ki­çik bir ha­­di­­sə mə­­nim ki­­mi­­si­­nin öm­­rü­­nə bə­­zək ol­­ma­­ğa ki­­fa­­yət­­di. Əşi, an­­caq hamı, hət­­ta mə­nim ar­­va­­da­­ğam - qu­­ru qur­­ba­­ğam üçün də qəh­­rə­­man­­lıq, ya ona bən­­zər hər han­­sı ha­­di­­sə ta­­mam boş söh­­bət­­di. Bi­zim "qur­bağa" qəh­­rə­­man­­la­­ra açıq-açı­­ğı­­na "gic­­gi­­cə" de­­yir­. Onun di­­lin­­də­­ki "gic­­gi­­cə" sözü qəh­­rə­­man­­la­­ra da­­ir mə­­nim lek­­si­­ko­­num­­da­­kı "ide­­a­­list" kəl­­mə­­sin­­dən san­ki tər­­cü­­mə idi.

Mə­­nim tək oğ­­lum da hə­­ya­­tım­­da­­kı qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ye­­ga­­nə ha­­di­­sə­­yə oğul kimi axı­­ra­­can mə­­həl qoy­­ma­­dı: özü uşaq olan­­dan ta öz uşa­­ğı ola­­na­­can. Düz­­dü, mən bu ha­­di­­sə­­ni ona çat­­dır­­ma­­ğa xey­­li tə­­ləs­­miş­­dim. Əs­­lin­­də tək­­cə bö­­yük­­lər xö­­rə­­yi ola­­sı bu söh­­bət­­dən uşaq tez də çiy­­ri­­nib-be­­zib im­­ti­­na et­­miş­­di. On­­da ağ­­saq­­qal sö­­zü­­nə in­­di­­dən al­­ler­­gi­­ya ya­­ran­­mış­­dı. Bir də­­fə ona "ha­­di­­sə"mi ye­­ni­­dən tə­­zə­­cə da­­nış­­ma­­ğa baş­­la­­mış­­dım ki, lap­­pa­­dan, "kak"ı var, de­­di. Muş­­tu­­lu­­ğun borc ol­­sun. Əl­­bət­­tə, mən on­­da bu­­nu tə­­bii , an­­caq stan­­dart bir tə­­bəs­­süm­­lə so­­vuş­­dur­­dum. Ar­­vad da hə­­lə on­­dan və uşaq­­dan nə is­­tə­­di­­yi­­mi anış­­dı­­ra bil­­mir­­di. Evin "çöl"ü onu tük qə­­dər ma­­raq­­lan­­dır­­maz­­dı. De­­yir­­di gu­­ya evin "çöl"ü ba­­rə­­sin­­də rəh­­mət­­lik ata­­sı ana­­sı­­na heç nə da­­nış­­maz­­mış. Elə bu­­nu da qız­­lıq­­dan üzü bəri ki­­şi­­lik əla­­mə­­ti san­­ıb. Evin "çöl"ünə da­­ir söh­­bət­­lər içə­­ri­­də qey­­bə­­tə bən­­zə­­yir­­di­­lər. "Çöl"də­­ki qəh­­rə­­man­­lıq söh­­bə­­tə çev­­ri­­lən­­də, qiy­mə­tini iti­rir­di. Uşaq "kak"dan son­­ra fi­­qur­­lu, diş-diş tax­­ta­­la­­rı bir-bi­­ri­­nə gey­­di­­rə-gey­dirə ev­­cik qu­­raş­­dır­­ma­­ğa gi­­riş­­di. Qəh­­rə­­man­­lıq onun üçün ta­­mam yad bir şey­­di; bun­­da heç bir konk­ret­­lik yox­­du. Am­ma yeri gəl­sə, ev ti­k­mək­lik qəh­­rə­­man­­lıq­­dan da yük­­sək iş­­di. Ney­­nək, göz­­lə­­yək baş­­qa mə­­qa­­mı: bö­­yü­­yər, di­­lin­­də söz­­lər ço­­xa­­lar, on­da söh­­bə­­ti­­miz də tu­­tar. Hər­­çənd yax­­şı bi­­lir­­dim də ki, on­­suz hər ya­ş­da in­­sa­­­nın özü­­nə­­məx­­sus an­­la­­maz­­lıq­­la­­rı olur. O, üç­­dən dör­­də ad­­­la­­yan­­da, hə­­ya­­tım­­da­­kı qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə­­ni onun yax­­şı "həzm et­­mə­­si" üçün keç­­dim yü­­yü­­rək na­­ğıl di­­li­­nə: də­­rə­­lər­­dən yel ki­­mi, ne­­cə de­­yər­­lər, tə­­pə­­lər­­dən sel ki­­mi, ba­­de­­yi-sər­­sər ki­­mi... Elə bil mü­­rək­­kəb mət­­ni sa­­də­­ləş­­dir­­miş­­dim; uşaq­­la­­rın xa­­ti­­ri­­nə ta­­rix­­də be­­lə təc­­rü­­bə­­lər çox olub.

- Bi­­ri var­­dı, bi­­ri yox­­du... Oğ­­lum, - onu sil­­kə­­lə­­dim, - baş­­la­­mı­­şam. Bir ata var­­dı... Bir gün bu ata adı­­na "şir­­kət" de­­yi­­lən na­­ta­­raz bir ida­­rə­­də...

- Ata, gəl dom­­ba­­laq aşaq!

Vay, də­­dəm vay, bu hə­­lə ye­­tiş­­mə­­yib. Har­­da­­san-bur­­da­­san, bu­­nun üçün «dom­­ba­­laq» hə­­lə va­­cib­­dən va­­cib şey­ ola­raq qa­lır. Ar­­vad mə­­nim bu uğur­­suz tər­­bi­­yə cəh­­di­­mə şey­­tan ki­­mi göz­­lə­­ri­­ni qı­­yıb ba­­xır, üs­­tə­­lik, şit-şit gü­­lür­­dü. Onun özü də elə ilk çağ­­lar­­dan, mən bu söh­­bə­­ti baş­­la­­yar-baş­­la­­maz, mət­­bəx­­də­­ki iş­­lə­­ri bə­­ha­­nə gə­­ti­­rər­­di. Bir gün ix­­ti­­la­­tın şi­­rin ye­­rin­­də mət­­bə­­xə yü­­yü­­rə­­si ki, vay, ölə­­sən ca­­nım, boz­­baş daş­­dı. Ari­­fə işa­­rə, kö­­tü­­yə bal­­ta -  bun­­dan son­­ra di­­li­­mi yı­ğ­dım qar­­nı­­ma. Hə­­ya­­tım­­da­­kı qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ye­­ga­­nə ha­­di­­sə­­nin ev şə­­ra­­i­­tin­­də, ba­­taq­­lıq bən­­zər­­li yer­­də, bir he­­çə dön­­mə­­si­­nə mən heç cür ra­­zı ola bil­­məz­­dim. Boz­­baş­­dan əs­­kik tu­­tu­­lan bir əməl sa­­hi­­bi­­nin kön­­lün­­dən ölüm ke­­çər. Gö­­rən, no­­xu­­du-əti, ya di­­gər kom­­po­­nent­lə­­ri ça­­tış­­maz­­dı­­sa, boz­­baş qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə­­ni ye­­nə üs­­tə­­lə­­yər­­di­­mi? Əl­­bət­­tə, yox. Gü­­nah özüm­­dəy­­di. Mən boz­­ba­­şa da­­ir bəzi şey­lə­­ri al­­ma­­say­dım, bir növ, onu şi­­kəst et­­miş olar, ar­­vad ya­­nın­­da on­­dan üs­­tün olar­­dım. Əli­nin al­tın­da boz­başa sal­mağa bir şeyi ol­ma­say­dı, məc­­bur qa­lıb söh­bət­lə­rimi din­lə­yər­di. Mən hə­­ya­­tım­­da­­kı qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə­­dən bərk ya­­pış­­mış­­dım. Ta­­le­­yim on­­dan ası­­lı idi. Bu ya­­rış­­da bir­­cə bu boz­­ba­­şa qə­­lə­­bə ça­­la bil­­səm, qa­­lan hər iş yağ ki­­mi ge­­dər­­di. İn­­di­­ki hal­­da ar­­vad mə­­nə "ma­­mığ", ya "məğ­­mun" de­­səy­­di, haq­­lı idi. An­­caq eh, el di­­lin­­də do­­laş­­ma­­yan, qa­­nun­­la mə­­nim ta­­be­­çi­­li­­yim­­də olan ar­­va­­dın­ di­­li­­nə, özü də min cür fit­­nə-fel­nən sa­­lı­­na­­sı, qəh­­rə­­man­­lıq­­dan nə çı­­xa­r­dı.

Uşaq bö­­yü­­dük­­cə, lek­­si­­ko­­nun­­da­­kı də­­yi­­şi­b-tə­­zə­­lə­­şən söz­­lər­­lə, ta­­rix­­çə­­mi hə­­mi­­şə ya­­rı­­da­­ca kə­­sər­­di. Bə­zən heç ona da yox, özüm özü­­mə da­­nış­­dı­­ğım söz­­lə­­rə­­sə aman ver­­məz­­di. Onun ta­­ri­­xə in­­di­­dən gö­­rü­­nüb-bi­­li­­nən la­­qeyd­li­­yi də, yə­­qin mə­­nim ma­­raq­­sız ta­­rix­­çə­­mə bi­­ga­­nə­­li­­yin­­dən, şədd elə­­miş­­di. Hər­­dən ba­­şı oyun­­ca­­ğa qa­­rı­­şan­­da, ya qa­­zın üs­­tün­­də küf­­tə­­dən-pi­­ti­­dən ol­­ma­­yan­­da, ta­­rix­­çə­­mi öz ha­­lal­­ca ar­­va­­dı­­ma­­sa da­­nı­­şıb ta­­mam­­la­­ma­­ğa ça­­lı­­şar­­dım. Ar­­vad həm şə­­ri­­ət, həm də elə-be­­lə dün­­ya qa­­nun­­la­­rı üz­­rə, cə­­fən­­giy­­yat ol­­sa da, mə­­nim hər sö­­zü­­mü diq­­qət­­lə din­­lə­­mə­­yə borc­lu idi. Axı, mən - onun üçün məc­­bu­­ri idim. Bə­zən söh­­bət, ola bil­­sin, ya­­rı­­dan bir az ötür­­dü­­sə də, oğ­­lan san­ki yu­­xu­­dan ayı­lar, şa­­hin ki­­mi üs­­tü­­mə şı­­ğı­­yar­­dı. Qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə­­ni is­­tə­­məz­­di ana­­sı da eşit­­sin. Bəl­­kə də mə­­ni nə qəh­­­rə­­man, nə də qəh­­rə­­ma­­na bən­­zər bir in­­san ki­­mi gör­­mək is­­tə­­yir­­di. Yə­­qin uşaq ağ­­lı ona de­­yir­­di ki, qəh­­rə­­man­­lıq, ya ona bən­­zər ha­­di­­sə ölüm-itim­­lə bağ­­lı bir iş­­dir. Söz­­süz, oğ­­lum mə­­nim ölü­­mü­­mü is­­tə­­məz­­di. Mən onun tərz-hə­­rə­­kət­­lə­­rin­­də ata­­sı­­na ya­­lan-pa­­lan sev­­gi­­lər fərz edib, xey­­li xoş­­nud ol­­dum. O mə­­nim qəh­­rə­­man, ya ona bən­­zər bir adam ola­­ca­­ğı­­ma bəl­­kə heç inan­­mır­­dı da. San­­ki ata olan kə­­sə be­­lə şey ya­­raş­­maz­­dı. De­­nən, ay qu­­rum­­saq, bu xır­­da ha­­di­­sə nə­­mə­­nə şey­­dir ki, ona axı­­ra­­can qu­­laq as­­mır­­san! Qar­­nı­­na nə ağ­­rı do­­lub!

Oğ­­lu­­mun söz­ eh­ti­yatı ço­­xal­­dıq­­ca mə­­nim "na­­ğıl"ım onun üçün kə­­sər­­dən dü­­şür­­dü. Yox, bu, Azər­­bay­­can xalq na­­­ğıl­­la­­rı­­nı xoş­­la­­ma­­ya­­caq. Na­­ğıl-zad qı­­dana ox­­şa­­mır­­dı. An­­caq na­­ğıl-das­tan eşit­­mə­­miş uşaq da pey­­vənd al­­ma­­mış ki­­mi olur. Uşaq­­lıq­­da na­­ğıl xoş­­la­­ma­­yan­­lar bö­yü­yən­də ikia­yaq­lı eş­­şə­­yə çev­­ri­­lir­­lər. Bu mə­­nim üçün tə­­zə na­­ra­­hat­­çı­­lıq­­dı. Odur ki, mən na­­ğı­­lı ona zor-xoş ye­­dirt­mə­­li, ba­­car­­dıq­­ca da sev­­dir­­mə­­li idim. Na­­ğıl­­dan ge­­ri­­yə yol yox­­du. Çox de­­mi­­rəm, oğ­­lum ən azı mə­­nim ki­­mi ol­­ma­­lı idi. Ədə, ma­­ğıl mən hır-zır qa­­nı­­ram, ki­­şi ol­­ma­­yan yer­­də ki­­şi sa­­yı­­lı­­ram. Bir vaxt kənd­də ar­vad­lar to­yuq kəs­məyi mən­­dən xa­hiş edər­di­lər. Mən kə­­nar­­da xo­­sun­­la­­şan iki ar­va­dın mə­­nim haq­­qım­­da "ki­­şi" de­­mə­­lə­­ri­­ni öz qu­­laq­­la­­rım­­la eşit­­mi­­şəm. Ba­­rı ata­­sı ki­­mi ol­­sun; ata­­dan da aşa­­ğı ol­­maq, sa­­də­­cə, ayıb­­dır. Mən in­­sa­­na da­­ir mi­­ni­­mum şey­­lə­­rə mak­­si­­mum yi­­yə­­lən­­miş­­dim. Heç bir ça­­tış­­maz­­lı­ğım yox­­du. Ha­­mı şa­­hid­­dir, daş­­dan ol­­sa da, çö­­rə­­yi­­mi özüm çı­­xa­­rı­­ram. Ai­­lə ham­­bal­­çı­­lı­­ğı­­nı şə­­rəf­­li iş sa­­yı­­ram. Uşaq­­lıq­­da qu­­la­­ğı­­ma do­­lan na­­ğıl­­lar hal-ha­­zır­­da öz bəh­­rə­­si­­ni ve­­rir, çö­­rə­­yə çev­­ri­­lir­­di­­lər. Na­­­ğıl in­­sa­­nı düm­­bə­­lən­­düz, "mos­­to­­voy" yo­­la sa­­lan­­dır. Adı­­­na in­­san de­­yi­­lən kəs­­də daha mən­­də­­kin­dən də az şey ola bil­­məz­­di. Mən­­də cüzi nəsə ça­­tış­­maz­­dı­­sa, ar­­tıq ha­­mı tə­­rə­­fin­­dən bi­­vec sa­­yı­­lar, rədd edi­­lər­­dim. Çıx­­daş olu­­nar­­dım. Mə­­nim möv­­cud­­lu­­ğu­­mun xət­­lə­­ri fə­­la­­kət həd­­din­­də cı­­zı­­lır­­dı. Gün­­də­­lik iki-üç qə­­zet oxu­­ma­­say­­dım, res­­pub­­li­­ka üçün ya­­rar­­sız bir məx­­lu­­qa çev­­ri­­lər­­dim. İki-üç qə­­zet mə­­nim pat­­ri­­ot­­lu­­ğu­­mun mi­­ni­­mal do­­za­­sı idi.

Özü də mə­­nim "ha­­di­­sə"m ma­­raq­­sız ola, ye­­nə dərd ya­­­rı­­dır. Get­­dik­­cə də ta­­rix­­çəm oğ­­lu­­mun lek­­si­­ko­­nun­­da­­kı təp­­tə­­zə söz­­lər­­lə asan­­ca kə­­si­­lir­­di. Xır­pa­dan. Ya­­rı­­da da yox, ar­­tıq ya­­rı­­nın ya­­rı­­sın­­da. Onun söz­­lə­­ri ço­­xal­­dıq­­ca mə­­nim söz­­lə­­rim aza­­lır­­dı. Ba­­la-ba­­la "ha­­di­­sə"min əv­­və­­li­­nə­­cə qıs­­na­­nır­­dım. Onun lek­­si­­ko­­nu mə­­nim fi­­kir­­lə­­ri­­min üs­­tün­­dən qa­­­lın və qa­­ra xətt çək­­mə­­yə çox­­dan bəs edir­­di. Üs­­tə­­lik, söz ba­­qa­­jı hə­­lə da­­im tək­­mil­­ləş­­mək­­də. Lek­­si­­kon­­da­­kı ci­­la­­lan­­ma­­lar ba­­şa ça­­tar­­sa, mə­­nim evim yı­­xı­­lar, ta­­rix­­çə­­min kö­­kü kə­­si­­lər­­di. Oğ­­lum bö­­yü­­yüb ağ­­zı­­mı aç­­ma­­ğa da mə­­nə ya­­saq qo­­ya bi­­lər­­di. Ar­­tıq tər­­bi­­yə­­sin­­də mən­­lik heç nə yox­­du. Bu mə­­nim üçün təh­­qi­­ra­­miz­­di. Qor­­xur­­dum da bir gün mə­­nə mə­­də­­ni tərz­də "ağ­­zı­­nı yum", hə­­lə bir az da uza­­ğa ge­­dib "mum­­la" de­­yə. On­­da öl­­mək mə­­nə qal­­maq­­dan yey olar­­dı. Əsə­­bi­­li­­yi və kəm­­höv­­sə­­lə­­li­­yi­­nə gö­­rə də ar­­vad de­­yi­­nib-dan­­sa­­nır­­dı ki, mə­­nim "ta­­rix­­çə"m axır bu uşa­­ğı də­­li edə­­cək.

- Qu­­laq asıb ki, də­­li də ola?

- Ucun­­dan-qu­­la­­ğın­­dan eşi­dib...

- Eh, özüm öz ta­­rix­­çə­­mi az qa­­la unut­­maq­­da­­yam.

- Elə unut­­san yax­­şı­­dır.

Fil­­hə­­qi­­qə, mən onil­­li­­yi­­ni bu ya­­xın­­lar­­da qeyd edə­­cə­­yim "ta­­rix­­çə"min əv­­və­­li­­ni əz­­bər bi­­lir­­dim­­sə də, son­­ra­­sı­­nın tə­­fər­­rü­­a­­tı­­nı get­-gedə unut­­maq­­da­yam. Hər­­çənd du­­man­­lı şə­­­kil­­də xa­­tır­­la­­yı­­ram da ki, bu ha­­di­­sə­­nin qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­­zə­­ri çox­­du. Di gəl, tə­­fər­­rü­­a­­tı mən ar­­tıq "iki"yə da­­nı­­şar­­dım. Düz­­dü, ilk dörd­də bi­­ri "beş"ə, son­­ra­­kı dörd­də üçü  - "iki"yə.

Qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə­­ni ilk vaxt­lar­­daca üç-dörd yad ada­­ma da­­nı­­şıb, ar­tıq hə­­vəs­­dən düş­­müş­­düm. Bi­­ri or­­ta­­da əs­­nə­­miş­­di. Di­­gə­­ri­­nin­­sə gö­­zü gu­­ya mən­­dəy­­di, am­ma fik­­ri - öz­­gə yer­­də. İn­­di yal­­nız ai­­lə­­də da­­nı­­şıl­­ma­­ğa gü­­man qal­­mış­­dı. Əs­­lin­­də ha­­di­­sə çox­­dan olub keç­­miş, ak­­tu­­al­­lı­­ğı­­nı itir­­miş­­di, hər­­çənd tər­­bi­­yə­­vi ro­­lu hə­­lə qal­­maq­­day­­dı. Bu, məhz uşaq tər­­bi­­yə­­si üçün - sırf ai­­lə­­yə da­­ir klas­sik bir ha­­di­­sə idi. Mə­­nim ki­­mi ad­­sız-san­­sız bir ada­­mın res­­pub­­li­­ka əhə­­miy­­yət­­li bir şir­­kə­­tin bir­­ba­­şa 1-ci rə­­is mü­­a­­vi­­ni­­nə ca­­vab qay­­tar­­ma­­ğı ba­­la­­ca iş de­­yil­­di. Mü­­a­­vin 1-ci yox, 2, ya 3-cü ol­­say­­dı, oğ­­lu­­mu qı­­na­­maz, hət­­ta onu haq­­lı sa­­yar­­dım. 2-ci, 3-cü mü­­a­­vin­­lər əs­­lin­­də rə­­is­­dən son­­ra 3-cü, 4-cü adam­­lar­­dı. 1-ci mü­­a­­vin­­sə - 2-ci idi! 2 - çox uca yer­­di və əl­­bət­­tə, 3 və 4-cü yer­­lər­­dən üs­­tün­­dü. Müa­vin­lər­dən 3, hət­­ta 2-ci də küt­­lə­­yə ya­­xın­­dı­­lar. On­­suz ha­­mı küt­­lə için­­də bir-bi­­ri­­nə xo­­ruz­­la­­nır. Bu­­nun nə ləz­­zə­­ti - bu elə bir qo­­ğan igid­­lik də de­­yil. Mü­­a­­vin­­lə­­rin adı qa­­ba­­ğın­­da­­kı rə­­qəm­­lər bö­­yü­­dük­­cə, və­­zi­­fə­­lər ki­­çi­­lir və on­­lar­­la hər han­­sı de­­yiş­­mə ma­­raq­­sız gö­­rü­­nür­­dü. 1-ci mü­­a­­vin mü­­a­­vin­­lə­­rin iki­­sin­­dən də bö­­yük, tək bir rə­­is­­dən ki­­çik­­di. Tək­­cə rə­­is­­dən ki­­çik olan in­­san mə­­nim gö­­züm­­də çox bö­­yük­­dü. Nö­­zən­­bil­­lah, 1-ci mü­­a­­vin Al­­la­hın əmisi oğ­lu ki­­mi bir şey­­di. Onun rə­­is­­dən ki­­çik­­li­­yi mə­­nim üçün ayıb sa­­yıl­­ma­­ya­­caq­­dı. Gör ha, mən şir­­kət­­də ikin­­ci, mü­­a­­vin­­lər için­­də bi­­rin­­ci bö­­yük ada­­ma bo­­yun əy­­mə­­miş­­dim! İkin­­ci adam olan 1-ci mü­­a­­vi­­nə ca­­vab qay­­tar­­maq elə rə­­i­­sin özü­­nə ca­­vab qay­­tar­­maq qə­­dər hü­­nər­­li bir iş­­di. Ca­­vab mə­na­­sın­­da 1-ci mü­­a­­vin elə rə­­i­­sə bə­­ra­­bər­­di. Bir az ke­­çər­­sə, mən rə­­i­­sin özü­­nə də ca­­vab qay­­ta­­ra bi­­lə­­cək­­dim. 1-ci mü­­a­­vin üzə­­rin­­də məş­­qim rə­­i­­sin ba­­şın­­da çat­­la­­ya­­caq­­dı. 1-ci mü­­a­­vin­­dən rə­­i­­sə­­cən­ki mə­­sa­­fə, mə­­ca­­zi de­sək, bir­­cə ad­­dım­­dı. Hər­­çənd re­­al ka­­bi­­net­­lər ara­­sın­­da­­kı mə­­sa­­fə bir qə­­dər çox, yəni iki-üç, ya üç-dörd ad­­dım olar­­dı. Uzun­qıç adam­­lar­­da­­sa hələ on­dan çox da az. Hə, 1-ci mü­­a­­vi­­nin mə­­nə "ba­­şın­­dan bö­­yük qə­­lət elə­­mə" de­­mə­­si elə bir əla­­hid­­də zi­­rək­­lik de­­yil­­di­­sə, ya elə bir əhə­­miy­­yət kəsb et­­mir­­di­­sə də, mə­­nim ona ey­­ni söz­­lə­­ri qay­­tar­­ma­­ğım zi­­rək­­lik və əla­­hid­­də bir ha­­di­­sə idi. Bu­­nu de­­yən baş­­qa bi­­ri­­si­­nin bö­­yük ti­­kə­­si qu­­la­­ğı boy­­da olar­­dı. Be­­lə söz­­lə­­rin ca­­vabı qa­­nun­­dan kə­­nar yer­­lər­­də, bam­­baş­­qa üsul­­lar­­la ve­­ri­­lir. Keç­­mi­­şi yada sa­laq, xən­­cə­­rin qa­­rı­­na yor­­tul­­ma­­sı və ba­­ğır­­saq­­la­­rın onun ucu­­na do­­lan­­dı­­rıl­­ma­­sı hə­­min üsul­­lar­­dan bi­­ri­­dir. Həd­rə­ca­vab­lıq üçün ca­­na­­var ürə­­yi ye­­mə­­li idin. Mən öz­­lü­­yüm­­də öz söz­­lə­­ri­­mi ana­­liz edir, hər­­dən də oğ­­lu­­ma de­­yi­­rəm ki, bəl­­kə də uşaq­­lıq­­da mə­­nə ca­­na­­var ürə­­yi ye­­dir­­dib­­lər. Ca­­na­­var ürə­­yi­­ni, ola bil­­sin, cız­­bız­­xa­­na­­da so­­xuş­­dur­­muş­­du­­lar. Mən uşaq­­lıq­­da atam­­la tez-tez get­­di­­yim ba­­zar ti­­nin­­də­­ki cız­­bız­­xa­­na­­dan şüb­­hə­­lən­­miş­­dim. Ra­­yon mər­­kə­­zi­­nin ka­­bab­­xa­­na, ələl­­xü­­sus ye­­mək­­xa­­na­­la­­rı­­na şər ata bil­­məz­­dim.

Əsas kəs­­kin yer söh­­bə­­ti­­min or­­ta­­la­­rın­­da ola­­caq­­dı ki, özü­­mü-sö­­zü­­mü ora heç cür çat­­dı­­ra bil­­mir­­dim.

- Ay ata, bəs­­dir, qoy bir te­­le­­vi­­zo­­ru­­mu­­za ba­­xaq!.. - de­­yə­­cə­­yim söz­­ün dörd­də bi­­rin­­də oğ­­lu­­mun səb­­ri tü­­kə­­nir.

Qu­­du­­ra­­san qur­­ba­­ğa!

- Bax, ba­­la, bax! O te­­le­­vi­­zor, o da sən, - kü­­süb ke­­çi­­rəm ya­­na­­kı ota­­ğa. An­­caq küs­­mə­­yi­­min kə­­sə­­ri-za­­dı ol­­mur­­du. Hör­­mət­­siz ada­­mın küs­­mə­­yi­­nə kim­­di vız atan. Onun əx­­la­­qın­­da ba­­rış ele­­men­­ti yox­­du: gə­lib boy­numu qu­caq­­la­­ya, üzr is­təyə, ay-hay... Düz­­dü, səhv özüm­­də­dir, ona bu ko­­du özüm qoy­­ma­­mış­­dım. Bu gə­­də heç bir  ha­­di­­sə­­nin təf­­si­­la­­tı­­nı sev­­mir­­di. Bu xa­­siy­­yət­­lə in­­san­­lıq ta­­ri­­xin­­də na­­dir nüs­­xə idi. Bir də­­fə mək­­təb­­lə­­ri yan­­mış­­dı. On­­dan cə­­mi bir-iki otaq­­da­­kı alov ba­­rə­­sin­­də xə­­bər qo­­pa­­ra bil­­dim. Gə­­rək sö­­zü on­­dan maq­­qaş­­la çə­­kə­­sən. "Təf­­si­­la­­tın nə əhə­­miy­­yə­­ti?" - qır­­mı­­zı-qır­­mı­­zı o da mən­­dən so­­ru­­şur.

"Bay, doğ­­ru­­dan, nə əhə­­miy­­yə­­ti?"

Mən bil­­mək is­­tə­­yər­­dim: mək­­təb bü­­töv ya­­nıb, ya elə si­­nif­­lər­­dən bir-iki­­si?

- Tu­­taq ki - bü­­töv.

- Sən gəl mə­­nim­­lə mə­­ca­­zi da­­nış­­ma.

- Dü­­zəlt­dir­­mək is­­tə­­yir­­sən mək­təbi?

- Yox.

- Bə on­­da ni­­yə so­­ru­­şur­­san?

Onun fik­­rin­­cə, təf­­si­­la­t - öm­­rün boş-bo­­şu­­na iti­ril­məsi, ye­­lə ve­­ril­­mə­­si­­dir. Təf­­si­­lat ha­­di­­sə­­nin tək­­rar­­lan­­ma­­sı qə­­dər uzun və da­­rıx­­dı­­rı­­cı­­dır. Lü­­zum­­suz­­dur. Gə­­lən əsr­lər­­də, de­­yir, təf­­si­­la­­tı sev­­mə­­yə­­cək­­lər. Mək­­təb ya­­nıb­­sa, bu pro­­ses ar­­tıq da­­nı­­şıl­­ma­­ğa la­­yiq de­­yil. Ta­­rix - əhə­­miy­­yət­­siz­­dir. Mən şir­­kət rə­­i­­si­­nin 1-ci mü­­a­­vi­­ni ilə de­­yiş­­mə­­min dörd­də bi­­ri­­ni hə­­mi­­şə ona gö­­rə da­­nı­­şa bi­­lir­­dim ki, oğ­­lu­­mun ba­­şı qa­­rı­­şıq olur­­du. Ayı­­lan sa­­at­­da­­ca söz­­lə­­rə dər­­hal nöq­­tə qo­­yul­­ma­­lı idi. Yox­­sa ev­­də mü­­ha­­ri­­bə qo­­par­­dı. Də­­li­­di də-ə - də­­li­­nin buy­­nu­­zu ol­­mur ki! Mən boy­­da ki­­şi, gö­­zü­­mün ağı-qa­­ra­­sı olan əziz-xə­­ləf bir zür­­yə­­tə, 1-ci mü­­a­­vi­­nə de­­di­­yim qı­­zıl ki­­mi - "özün ba­­şın­­dan bö­­yük qə­­lət edir­­sən" söz­­lə­­ri­­mi hə­­lə heç cür çat­­dı­­ra bil­­mə­­miş­­dim. Adam ya­­nıb-tö­­kü­­lür, lap cız­­da­­ğı çı­­xır. Üs­­tə­­lik, ata qəl­­bim döz­­mür: ta­­rix­­çə­­min ya­­rım­­çıq­­lı­­ğı onun ha­­fi­­zə­­sin­­də fa­­ci­­a­­nə iz­­lər bu­­ra­­xa bi­­lər­­di. Ya­­rım­­çıq­­lıq on­­da heç vaxt hər han­­sı bü­­töv­­lü­­yə gə­­ti­­rib çı­­xar­­ma­­ya­­caq­. Am­­ma o, ve­­ci­­nə də al­­mır. Əl­­bət­­tə, bu bir ak­­si­­o­­ma­­dır ki, an­­la­­ma­­zın dər­­di­­ni an­­la­­yan çək­­mə­­li­­dir. Həm də be­­lə çı­­xır, mən ölüb ge­­də­­cək, ta­­rix­­çə­­mi özüm­­lə apa­­ra­­caq­­dım. Bə­­di­­iy­­ya­­tı sev­­səy­­di, əh­­va­­la­­tı ki­­mə­­sə yaz­­dı­­rıb ona oxut­­du­­rar, ata­­lıq bor­­cun­­dan çı­­xar­­dım. Ci­­yər­­pa­­rə­­min dün­­ya­­sın­­da har­­mo­­ni­­ya mon­­ta­­jı mə­­nim boy­­num­­da­­dır. Hər hal­­da, bə­­di­­iy­­ya­­tı eh­­ti­­yat va­­ri­­ant ki­­mi sax­­la­­mış­­dım.

* * *

Bir ax­­şam ye­rimə uza­­nıb, elə in­­di­­cə ya­­rım­­çıq kə­­sil­­miş ta­­rix­­çə­­min ağ­­rı-acı­­sı­­nı çə­­kər­­kən, ata­­mın ya­­rım­­çıq ta­­rix­­çə­­si ya­­dı­­ma düş­­dü. Da­­la­­ğım sanc­dı: ba-ho, vay-vay, sə­­bəb bu imiş. Əv­­vəl se­­vin­­dim­­sə də, son­­ra mə­yus ol­­dum. Se­­vin­­cim bir, uzaq ba­­şı iki-üç də­­qi­­qə çək­­di. Düz­­dü, sə­­bəb  ta­­pıl­­mış­­dı. Am­­ma nə ol­­sun. Nə fay­­da­­sı. Ata­­mın ya­­rım­­çıq ta­­rix­­çə­­si qəl­­bim­­də zoq­­qul­­da­­ma­­ğa, nəbz ki­­mi at­­ma­­ğa baş­­la­­dı. Ya­­dı­­ma gə­­lir, on­­da təf­­si­­la­­tı mən də xoş­­la­­ma­­mış­­dım. Ata­­mın ta­­rix­­çə­­si pik ye­­ri­­nə ça­­tan­­da kə­­sil­­mə­­li idi. Mən də ata­­mın ta­­rix­­çə­­si­­nin an­­caq ma­­raq­­sız yer­­lə­­ri­­ni eşit­­miş­­dim. Onu yük­­səl­­də­­si qəh­­rə­­man­­lıq yer­­lə­­ri­­nə ça­­tan­­da sö­­zü hə­­mi­­şə ağ­­zın­­da qoy­­muş­­dum. Oğ­­lum bu xa­­siy­­yə­­ti mən­­dən gö­­tü­­rüb­­müş. Xa­­siy­­yə­­tim ona qan­­la ke­­çib. Bəl­­kə nə­­vəm də oğ­­lu­­mun hə­­ya­­tın­­da baş ve­­rə­­si qəh­­rə­­man­­lıq, ya ona bən­­zər ha­­di­­sə­­nin ta­­rix­­çə­­si­­ni ya­­rı­­da­­ca dur­­du­­ra­­caq­­dı. De­­yir, et­­mə - edər­­lər. Ta­­rix ya­­rım­­çıq­­lı­­ğı ai­­lə ənə­nə­­si­­nə çev­­ril­­mək­­dəy­­di. Bi­­zim ai­­lə­­də­­ki ən yax­­şı və mü­­hüm ha­­di­­sə­­lər ya­­rım­­çıq, həm də ma­­raq­­sız ta­­rix­­çə­­lər şək­­lin­­də nə­­sil­­dən-nəs­­lə ötü­­rü­­lə­­cək­­di. Biz­­də ko­­roğ­­lu­­luq bü­­töv tərz­də müm­­kün de­­yil­­di.

Əcəb baş­­da­­şın­dakı şə­k­lini dil­­lə­n­dirə bi­­ləm, ge­­dib bir vaxt ya­­rım­­çıq kəs­di­yim, ağ­zın­da qoy­du­ğum ta­­rix­­çə­­si­­ni atam­­dan da­­nış­­ma­­ğı xa­­hiş edəm. Axı­ra­can. Gec­­di­­sə də. Qı­­lın­­cı­­nın da­­lı da, qa­­ba­­ğı da kə­­sən bir ray­­kom iş­­çi­­si­­ni o, ha­­çan­­sa "Krım tül­­kü­­sü" ad­­lan­­dı­­rıb­­mış. Ray­­kom iş­­çi­­si döv­­lə­­tin yun pla­­nı üçün al­­tı­­mız­­da­­kı yor­­ğan-dö­­şək­­lə­­ri sök­­mə­­yi ona əmr edib­­miş. Atam da, ay qo­­çaq, döz­­mə­­yib, dər­­hal sağ əlin baş bar­­ma­­ğı­­nı şə­­ha­­dət və üçün­­cü bar­­maq­­lar ara­­sın­­dan qa­­ba­­ğa itə­­lə­­mək­­lə "bu­­nu alar­­san" de­­yib­­miş. Əl­­bət­­tə, bu ədəb­­siz, la­­kin cə­sa­rət­li re­­ak­­si­­ya­­nın qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zə­­ri çox­­du. Əf­­sus, əh­­va­­la­­tın son­­ra­­kı təf­­si­­la­­tı­­nı bil­­mi­­rəm, çün­­ki onu axı­­ra­­can din­­lə­­mə­­mi­­şəm. Bəl­­kə son­­ra ata­­mı tut­­muş­­du­­lar da - nə bi­­lim. Ma­raq­lan­ma­mı­şam. Mən on­­da uşaq ol­­mu­­şam; san­­ki eş­­şək ol­­ma­­ğa hü­­qu­­qum ça­­tıb. Həm də mü­­əy­­yən vaxt­da eş­­şək­­lik adama şi­­rin gə­lir. Bu­­nun uşaq hü­­qu­­qu prob­­lem­­lə­­ri içə­­ri­­sin­­də məx­­su­­si ye­­ri var. Uşaq­­lar­­da eş­­şək­­lik to­­xu­­nul­­maz­­dır, mü­­qəd­­dəs­­dir. Son­­ra nə qə­­dər bö­­yü­­düm­­sə də, ata­­mın ta­­rix­­çə­­si­­ni axı­­ra­­can din­­lə­­mək is­­tə­­mə­­dim. Eş­şək­li­yim vər­diş halı al­mış­dı. Bir növ, qür­­rə­­lən­­mə­­yi ona ya­­saq elə­­miş­­dim. Ki­­şi­­nin öm­­rün­­də­­ki qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ye­­ga­­nə iş da­­nı­­şıl­­ma­­mış qal­­dı - ya­­rım­­çıq. An­­caq atam ha­­di­­sə­­ni ədə­­biy­­yat yo­­lu ilə mə­­nə çat­­dır­­maq ba­­rə­­sin­­də bir şey dü­­şü­­nə bil­­mə­­miş­­di. Bu sa­­hə­­də mən on­­dan bir, ya bir ne­­çə ad­­dım irə­­li­­də idim. Əh­­va­­la­­tı­­mı oğur­­luq-do­­ğur­­luq yol­­lar­­la oğ­­lu­­ma so­­xuş­­dur­­ma­­ğa da həd­­siz qə­­rar­­lı idim. Çə­­ti­­ni on­­da bə­­di­­iy­­ya­­ta hə­­vəs oyat­­maq­­dı. Mən də ata­­mın ta­­rix­­çə­­si­­nin yal­­nız əv­­və­­lin­­ci dörd­də bi­­ri­­ni xa­­tır­­la­­yır­­dım. Son­­ra­­sın­­dan xə­­bər­­siz­­dim. Qəh­­rə­­man­­lı­­ğa bən­­zər ha­­di­­sə da­­nı­­şıl­­ma­­yıb mə­na­­sız ol­­muş­­du. Təf­­si­­la­­tı bir kəs eşit­­mə­­miş, gö­­rən­­lər­­sə ar­­tıq onu unut­­muş­­du­­lar. Ata­­­mın ta­­rix­­çə­­si­­ni, Al­­la­­hın oğ­­lu gə­­lə, bər­­pa edə bil­­məz­­di.

 

Ta­­rix­­çə­­lə­­ri­­miz ya­­rım­­çıq­­lı­­ğa məh­­kum­­du­­lar. Biz­­də­­ki tə­­zə ai­­lə ənə­nə­­si ar­­tıq də­­mir-be­­ton ki­­mi möh­­kəm­­di. Ənənə ya­­ran­­dı­­sa da, de­­mon­­taj olun­­mur və di­­gər də­­mir-be­­ton ənə­nə­­lə­­rə pa­­ra­­lel tərz­də son­­suz­­luq səm­­ti­­nə uza­­nır. Dün­­ya­­da heç də hər şey in­­sa­nın öz əlin­­də de­­yil. İx­­ti­­ya­­rı­­mız az şe­­yə ça­­tır.

 

11.X.1998 - 17.II.1999

Digər xəbərlər

Оt tayası ili

"ELƏ YAZIÇILAR VAR Kİ, ZİYALI YOX, "PADŞAH ZURNAÇILARI"DIR"

Bəxtiyar Vahabzadəni mənim qədər nəhəng görən olmayıb

Homeostaz. Köhnəlmiş Mədəniyyətlər Səmtində Düşüncələrim

Müharibədə Şopen prelüdləri

Şərhlər