Subyektiv idealizm - təsadüfi oyun növü

Tarix: 20-05-2019 15:48
Baxış sayı: 30

Bizim ev­­də bir şey­­tan var: o, sub­­yek­­tiv ide­­a­­list­dir. Göz­­lə­­ri­­ni yu­­mur, qı­­zıl-qır­­mı­­zı da mən boy­­da ki­­şi­­yə "yox­­san" de­­yir. Mə­­nim "sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm" de­­di­­yim, ta qə­­dim­­dən də ha­­mı­­nın elə bu cür ad­­lan­­dır­­dı­­ğı şey qı­­zı­­mın öz ta­­pın­­tı­­sı idi. "Qı­­zım" de­­yən­­də, ye­­nə de­­yi­­rəm ki - şey­­tan, şey­ta­nım. Şey­­ta­­nın da nə çə­­ki­­si ola­­caq: gö­­yə atıb-tu­­tan­­da, hər­­dən ba­­şı ta­­va­­na də­­yir. Odur ki, tə­pə­­sin­­də qoz boy­­da şiş­­lər ta­­par­­san. Bir­­dən iki ya­­şı­­na­­can mən iş­­dən gə­­lən­­də, özü­­nü yu­­xu­­lu­­lu­­ğa vu­­rar­­dı; son­­ra ya­­rım ilə­­cən - ölü­­lü­­yə vur­­du. Bi­­zim era­­nın ilk əsr­lə­­rin­­də sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm əsa­­sən bö­­yük­­lə­rin ta­­pın­­tı­­sı idi; XX əs­­rin son­­la­­rın­­dan onu ar­­tıq uşaq­­lar da ta­­pır. Bu ide­­ya za­­man föv­­qün­­də bö­­yük­­lər­­dən ki­­çik­­lə­­rə ötü­­rü­­lə-ötü­­rü­­lə gəl­­miş­­di. Yox səm­­ti­­nə də get­­mək­­də... - gə­­lə­­cək­­də in­­san-zad ye­­nə ola­­caq­­­sa da, sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm özü ol­­ma­­ya­­caq­­dı. An­­caq in­­sa­­fən, in­­di­­lik­­də hər də­­fə tə­­zə­­dən ta­­pıl­­maq­­la, ar­­tıq bö­­yük­­lə­­rə de­­mi­­rəm, hət­­ta uşaq­­la­­ra da se­­vinc gə­­tir­­mək­­də­dir. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm uşaq­­lar üçün asan ta­­pın­­tı idi. Bu elə əsl uşaq ma­­lı imiş. "Ana", qı­­zım üzü­­nü ana­­sı­­na tu­­tur, "göz­­lə­­ri­­mi bərk yu­­man­­da ata da ölür, sən də..." Ay ma­­şal­­lah! "An­­caq qorx­ma, son­­ra iki­­niz də di­­ri­­lir­­si­­niz". Bu­­nun üs­­tün­­dən lax-lax gü­­lür də. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm on­­da qa­­na­­caq­­sız­­lı­­ğa bir az ox­­şa­­yır­­dı da, ox­­şa­­mır­­dı da. Qə­­dim yu­­nan­­lar­­da bil­­mi­­rəm, biz­­də sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm tə­­sa­­dü­­fi oyun nö­­vü ki­­mi or­­ta­­ya çıx­­mış­­dı. Gu­­ya tu­­tub ye­­mək üçün üs­­tü­­nə atı­­lan­­da, o,  göz­­lə­­ri­­ni tə­­sa­­dü­­fən yum­­muş­­du - mən gö­­rün­­məz ol­­muş­­dum. Gö­­rün­­məz­­lik də təx­­mi­­nən nə­­dir - yox­­luq. Özüm tə­­sa­­dü­­fən ye­­rim­­də mıx­­lan­­maq­­la da bu ide­­ya­­nın tə­­şək­­kü­­lü­­nə rə­­vac ver­­miş­­dim, hə­­lə son­­ra da - də­­mir-be­­ton ki­­mi möh­­kəm­­lən­­mə­­si­­nə. Əl­­bət­­tə, o öz ide­­ya­­sı­­nın mən qoy­­du­­ğum adın­­dan xə­­bər­­siz­­di. İde­­ya­­la­­ra ad­­la­­rı mə­­nim ki­­mi­­lər, baş­­qa söz­­lə fəl­­sə­­fə ins­ti­­tut­­la­­rın­­da­­kı can­­tı­­raq ki­­şi­­lər qo­­yur. Bəh, iki­­cə gö­­zün yu­­mul­­ma­­sı ilə mən yox ola bi­­lər­­mi­­şəm. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm il­­ki­­nin­­də də bəl­­kə elə bu cür - tə­­sa­­dü­­fi oyun nö­­vü ki­­mi or­­ta­­ya çı­xıb­­mış. Hə, do­­daq­­la­­rı ucun­­da səy­­ri­­yən tə­­bəs­­süm hə­­mi­­şə də onun göz­­lə­­ri­­ni in­­di­­cə aça­­ca­­ğın­­dan so­­raq ve­­rir­­di. Üs­­tə­­lik, mən də onu yal­­nız göz­­lə­­ri­­ni açar­­kən gör­­mə­­li idim: sub­­yek­­tiv ide­­a­­liz­­min qay­­da­­sı bu­­dur. İde­­ya­­la­­rın qay­­da-qa­­nun­­la­­rı­­na ri­­a­­yət, on­­la­­ra hör­­mət bor­­cu­­muz­­dur. Onun qı­­sa ide­­a­­list təc­­rü­­bə­­sin­­dən fərq­li ola­­raq, mən qa­­tı və qar­­tı­­mış ma­­te­­ri­­a­­list idim. Gör ha, ma­­te­­ri­­a­­list ola-ola onu ide­­a­­liz­­mə sü­­rük­­lə­­miş­­dim, özü də onun ən qa­­tı va­­ri­­an­­tı­­na. Əl­­bət­­tə, sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm qız üçün di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm­dən üs­­tün­­dü. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm qız-gə­­lin ya­­ra­­şı­­ğı idi, hər hal­­da, di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm­dən zə­­rif­­di. Qoy elə bu zə­­rif­­lik ona di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list ata­­dan ya­­di­­gar ol­­sun. Bu həm də ce­­hiz ki­­mi bir şey­­di. Yox, o mə­­nim ar­­dı­­cı­­lım de­­yil­­di, an­­caq nə yax­­şı, elə be­­lə də olub. Yox­­sa di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm onu ko­­bud və bəd­­hey­­bət gös­­tə­­rə­­cək­­di. Bö­­yü­­yən­­də heç ko­­po­­yoğ­­lu onu al­­maz­­dı. Ona bu­­run sil­­məz­­di­­lər. Həm də nə yax­­şı, qı­­zım oğ­­lan do­­ğul­­ma­­mış­­dı. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm "oğ­­lu­­mu" qı­­za bən­­zə­­də­­cək­­di. Bəl­­kə də oğ­­lan-qız de­­yib, onu cır­­na­­da­­caq­­dı­­lar. Oğ­­la­­nın sub­­yek­­tiv ide­­a­­lis­­ti ağır at­­le­­ti­­ka­­nı-za­­dı xoş­­la­­maz. Oğ­­lan da ağır at­­le­­ti­­ka­­nı xoş­­la­­ma­­dı­­sa, at get­­sin. Ağır at­­le­­ti­­ka ki­­şi­­li­­yə də­­la­­lət edən şey­­di. Ki­­şi­­lə­­rin gim­­nast­la­­rı qız ki­­mi­­di­­lər. Uzun sö­­zün qı­­sa­­sı, bu onun üçün mi­­nus ola­­caq­­dı. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm­lə hə­­yat­­da uzaq ba­­şı gim­­nast uğu­­ru qa­­zan­­maq müm­­kün­­dü. Ya­­man ge­­ri dü­­şə­­cək­­di. Əs­­rin bu yır-yı­­ğış döv­­rün­­də sub­­yek­­tiv ide­­a­­list son­­cuq­­la­­ma­­la­­rı gü­­lünc­dən gü­­lünc­dü. Üs­­tə­­lik, bu əs­­rin so­­nu elə gə­­lən əs­­rin əv­­və­­li­­nə bə­­ra­­bər şey­­di. Hə, sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm­lə ol­­sa-ol­­sa dün­­ya­­nı ya­­lan­­dan yox et­­mək oyu­­nu oy­­na­­nı­­la bi­­lər. Am­­ma di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm­lə uza­­ğa ge­­dib Ye­­ri öz meh­­və­­rin­­dən çı­­xar­­maq da müm­­kün­­dü. Meh­­vər - yə­­ni ox. Son­­ra hə­­min ox kos­­mo­­sa tul­­la­­nı­­lar­­sa, ge­­dib göy ci­­sim­­lə­­rin­­dən han­­sı bi­­ri­­nə­­sə  san­­cı­­la da bi­­lər. Əl­­qə­­rəz, di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm dün­­ya­­da­­kı bü­­tün əsas in­­qi­­lab­­la­­rın ata­­sı­­dır. Dün­­ya di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm­lə tar­­mar ola­­caq. Di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm gü­­cün kvin­­tes­­sen­­si­­ya­­sı­­dır və in­­di­­yə­­cən­­ki bü­­tün ide­­o­­lo­­gi­­ya­­la­­ra qa­­lib gəl­­miş­­dir. Di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm ki­­tab­­lar­­ca fəl­­sə­­fi cə­­rə­­ya­­nın təx­­mi­­nən axı­­rın­­cı­­sı­­dır və həm in­­san­­la­­rın sərt­ləş­­mə­­si­­nə, həm də dün­­ya­­nın çat­­maq­­da olan so­­nu­­na tam uy­­ğun­­dur.

Mən qı­­zım­­la adə­­tən ar­­vad rədd olub işə ge­­dən­­də can-dil­­dən oy­­na­­yar­­dım. Bir növ, uşaq mə­­ni tək­­bə­­tək sev­­miş­­di. An­­caq Al­­lah gös­­tər­­mə­­sin, bi­­zim xa­­nım bə­­zə­­nib-dü­­zə­­nib qa­­pı­­dan çı­­xa­­na­­can ev it aşı ki­­mi qa­­rı­­şar­­dı. Hər yan tör və tö­­kün­­tü. Bir də­­fə pa­­pa­­ğım tru­­su için­­dən çıx­­dı. Hər­­dən şal­­var-köy­­nək bir-bi­­ri­­nə elə do­­la­­şır, qol-qı­ç­ları elə dü­­yün dü­­şür­­dü ki, on­­la­­rı aç­­maq müş­­kü­­lə dö­­nür­­dü. Çı­­xar­­dı­­ğı qəh­­və­­yi co­­rab­­la­­rı da iki pas­­lı dam­­cı ki­­mi - düz evin or­­ta­­sın­­da. Bi­­qu­­di­­lə­­ri - ki­­tab­­la­­rı­­mın üs­­tün­­də. Şa­­ba­­lı­­dı uzun tük­­lə­­ri ki­­tab­­lar ara­­sın­­dan əl­­fə­­cin ki­­mi çı­­xır. Qab-qa­­caq - mət­­bəx­­də til vu­­rub. Əcəb sub­­yek­­tiv ide­­a­­liz­­min gü­­cü­­nə onu dün­­ya üzün­­dən tə­­miz si­­lə bi­­lə­­sən. İt qı­­zı­­nı ku­­fən­­kuf edə­­sən! Onun gö­­zəl­­li­­yi  an­­ti­­sa­­ni­­ta­­ri­­ya­­dan tö­­rə­­nir­­di və əs­­lin­­də əl­­də­­qa­­yır­­ma idi. Tə­­bii de­­yil­­di. Hə­­vəs­­ka­­rın çək­­di­­yi bir rəsm­di. Hər gün də ey­­ni rəs­­mi çə­­kib ev­­dən cə­­hən­­nəm olur. Rəsm onun ev­­də­­ki işi­­nin so­­nu, iş­­də­­ki işi­­nin baş­­lan­­ğı­­cı idi. Onun bə­­zək-dü­­zə­­yi­­nin qa­­ba­­ğı­­nı vax­­tın­­da ala bil­­mə­­dim. İpi boş bu­­rax­­dım. Onun ev­­dən çı­­xar­­kən bərq vu­­ran gö­­zəl­­li­­yin­­də gə­­lə­­cək fa­­ci­­ə­­lə­­ri­­miz ka­­bus ki­­mi do­­la­­şır­­dı. Ar­­va­­da­­ğam psi­­xo­­lo­­gi­­ya­­sı­­nın bü­­tün pa­­ra­­metr­lə­­ri­­nə gö­­rə sırf re­­a­­list­di. Re­­a­­lizm də ma­­te­­ri­­a­­liz­­mə ya­­xın şey­­dir və əx­­laq­­dan sa­­pın­­ma­­la­­rı şərt­lən­­di­­rir. Hər­­çənd mən­­də­­ki bu təx­­min təx­­mi­­ni idi. Mən iy­­nə ilə gor eş­­di­­yim fəl­­sə­­fə ins­ti­­tu­­tun­­da di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm­dən heç cür uza­­ğa ge­­də bil­­mə­­miş­­dim. Tə­­xəy­­yül da­­i­­rəm məh­­dud­­du. Bur­­da hər han­­sı el­­mi işin nə­­ti­­cə­­si hə­­lə baş­­lan­­ğıc­­dan di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list­cə­­si­­nə nə­­zər­­də tu­­tu­­lur­­du. Mən sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm­lə onun yal­­nız di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list­cə­­si­­nə tən­­qi­­din­­dən bə­­ləd­­dim. An­­caq bu bi­­lik­­lər də ins­ti­­tu­­tun bum­­buz  bir ota­­ğın­­da bağ­­lı qa­­pı və kip ör­­tü­­lü pən­­cə­­rə­­lər ara­­sın­­da da­­im tək­­cə mə­­nim­­lə olar­­dı. Bu qış da pən­­cə­­rə­­lə­­rin bar­­maq enin­­də açıq yer­­lə­­ri­­ni bür­­mə­­lən­­miş ta­­rix ki­­ta­­bı və­­rəq­­lə­­ri ilə tut­­muş­­dum. "Sov.İKP ta­­ri­­xi" cild­lə­­ri qı­­şa ba­­şa­­baş çat­­dı. On­­suz ey­­ni ta­­rix hər də­­fə tə­­zə­­dən ya­­zı­­lır. Ta­­rix­­lə­­rin ya­­zı­­lı­­şı döv­ri­li­­yə müb­­tə­­la­­dır.

İns­ti­­tu­­tu­­muz­­da hə­­ya­­ta də­­la­­lət edən ye­­ga­­nə şey  künc­də cı­­zıl­­da­­yan çay­­nik­­di.

Qı­­zı­­mın sub­­yek­­tiv ide­­a­­list təc­­rü­­bə­­si ar­­tıq ki­­fa­­yət qə­­dər­­di. Di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list­cə­­si­­nə də gö­­rür­­düm ki, mə­­nim gö­­züm sub­­yek­­tiv ide­­a­­list­lə­­rin­­kin­­dən açıq­­dır. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm ro­­man­­tizm ki­­mi bir şey­­di və heç də də­­rin­­li­­yə si­­ra­­yət et­­mir­­di. Uzun gö­­tür-qoy­­dan son­­ra sub­­yek­­tiv ide­­a­­liz­­min keç­­mi­­şi və in­­di­­si haq­­qın­­da, be­­kar­­çı­­lıq­­dır da-a, onu de­­yə bi­­lə­­rəm ki, bu, qə­­dim El­­la­­da­­dan üzü bə­­ri səhv bir yol ol­­muş­­dur. Bə­­şə­­riy­­yət vaxt-bi­­vaxt bu cür səhv yol­­lar­­la get­­miş, hə­­mi­­şə də da­lana di­­rən­­miş­­dir. Ge­­di­­lə­­si olar­­sa, da­lan­lar da, nam­­xu­­da, xey­­li yol­­dur ha. Be­­lə da­lan­lar­da hət­­ta əsr­lər föv­­tə ve­­ri­­lə bi­­lər. Dün­­ya da­lan­ları sub­­yek­­tiv ide­­a­­list­lər­­lə do­­lu­­dur. Mən de­­yər­­dim ki, sub­­yek­­tiv ide­­a­­list­lər öm­rü bo­­yu di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list­lə­­rin çö­­rə­­yi­­ni ye­­miş­­lər. Yə­­ni bu tu­­tub, o kə­­sib, bu bi­­şi­­rib, o aşı­­rıb. Əl­­bət­­tə, de­­mə­­səm di­­lim çü­­rü­­yər, sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm müx­­tə­­lif­­lik na­­mi­­nə gö­­zəl­­dir, üs­­tə­­lik, uşaq öm­­rü­­nə ya­­ra­­şıq­­dır da.

Hə, de­­yi­­rəm, val­lah, it-pi­­şik biz­­dən yax­­şı­­dır - mən ar­­vad­­la bo­­ğu­­şan­­da, qı­­zım göz­­lə­­ri­­ni tez-tez yu­­mub-açır, bu üsul­­la da­­va­­nı ya­­tırt­maq, onu yox et­­mək is­­tə­­yir. Sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm də düz­­gün ha yol de­­yil. Odur ki, da­­va yat­­mır. Ha­­ra ya­­ta­­caq. Ona qal­­sa, hət­ta göz qırp­maq­­la iri­­li-xır­­da­­lı bü­­tün mü­­ha­­ri­­bə­­lə­­ri  bir-iki gü­­nə, su asa­­nı yox edər­­di­­lər. Ay­­rı­­lı­­ğı­­mız ərə­­fə­­sin­­də ai­­lə­­də sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm ey­­fo­­ri­­ya­­sı do­­la­­şır­­dı. An­­caq yed­­di ya­­şı haq­­la­­mış və ar­­tıq beş-al­­tı il­­lik sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm təc­­rü­­bə­­li qı­­zım, de­­yə­­sən, get-ge­­də mə­­yus olur­­du: yox, be­­lə get­­mə­­yə­­cək, sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm abır­­lı heç bir şe­­yə ya­­ra­­mır­­dı. Di gəl, yü­­zil­­lər bo­­yu onun gü­­cü­­nə ina­­nıb­­lar. Və ya­nı­lıb­lar.

Bo­­ğuş­­ma­­la­­rı­­mı­­zın bi­­rin­­də əl atıb çö­­lə fı­­rıl­­dat­maq is­tə­­yən­də, ar­­va­­dın qo­­lun­­da qa­­yış ki­­mi əzə­­lə­­lər duy­­­dum. Əv­­vəl­­lər on­­da be­­lə şey yox­­du. On­­da əzə­­lə son­­ra­­kı iş­­di. Tə­­zə "ha­­di­­sə" idi. Yə­­qin iş­­lə­­di­­yi tex­­ni­­ki uni­­ver­­si­­tet­­də ona ka­­ra­­te öy­­rə­­dir­­di­­lər. Am­­ma kim?! Ha­­mı ki­­mi ka­­ra­­te kur­­su­­na ya­­zı­­lıb­­sa, bəl­­kə bu­­na döz­­mək olar­­dı da; bur­­da elə bir na­­mus­­suz­­luq-zad yox­­du. Am­­ma ka­­ra­­te­­ni fər­­di qay­­da­­da öy­­rə­­nir­­di­­sə, bax, bur­­da Kə­­rə­­mi ağ­­la­­maq tu­­tur. İşin bu­­ra­­sı doğ­­ru­­dan tul­­du. Bu mə­­nim pa­­pa­­ğı­­mı ye­­rə sox­­maq­­lıq­­dı. Bur­­da hök­­mən qa­­ran­­lıq iş­­lək­­lər gü­­man edi­­lir. Son da­­va­­mız­­da mə­­nə qar­­şı iş­­lət­­di­­yi ka­­ra­­te nöm­­rə­­si onun­­la əbə­­di ay­­rı­­lı­­ğı­­mı­­za tə­­kan ver­­di. Mən bu işə şövq­lə gi­­riş­­dim. Əbə­­di ay­­rı­­lıq qa­­çıl­­maz ol­­du. Əşi, bu lap ava­­ra imiş. Hey­­və­­rə­nin ye­kəsi! İn­­dən be­­lə onun­­la ay­­rı­­lı­­ğa ar­­tıq elə-be­­lə "ay­­rı­­lıq" da yox, "xi­­las" de­­yə­­cək­­dim. Çün­­ki hə­­lə­­lik ar­­va­­dım sa­­yı­­la­­sı bu xa­­nım ar­­tıq mə­­nim adı­­ma lə­­kə­­yə çev­­ril­­mək­­dəy­­di. Bir az son­­ra ca­­ma­­at mə­­ni fi­­tə ba­­sar, bar­maq­la gös­tə­rər, da­­lı­­ma ved­­rə bağ­­lar­­dı­­lar.

Qı­­zım da get­­dik­­cə əsə­­bi olur. Sa­na­san onu cin tu­tub. Elə bu­­nun özü ai­­lə­­də əla­­və qan­­qa­­ra­­çı­­lıq tö­­rə­­dir­­di. Üs­­tə­­lik, ar­­vad hər gün ba­­şı­­mı de­­şir ki, hə­kimə apar, apar yox­­lat­dır: on­­da zob var. Öz qız­­lı­­ğın­­da ke­çir­diyi bu­ xəs­­tə­­li­­yi in­di ha­­mı­­ya di­­aq­­noz ye­rinə iş­lə­dir. "Əşi, zobu yox­­dur, - mən de­­yi­­rəm. - Nə şər­ adam­san!" San­­ki iki hə­­kim de­­yi­­şir­­dik. "Var"la "yox" əv­­vəl söz­­lə toq­­qu­­şur, son­­da­­sa yad­­da­­şı­­mın qı­­raq-bu­­ca­­ğın­­da hə­­lə mək­­təb­­dən qal­­ma köh­­nə boks vər­di­şiy­lə onun tə­­zəcə ka­­ra­­te­­si üz-üzə gə­­lir­­di. Biz ey­­ni vaxt­da iki id­­man nö­­vün­­də sa­­va­­şır­­dıq. San­­ki rə­­qa­­bət ər­­lə ar­­vad yox, boks­la ka­­ra­­te ara­­sın­­day­­dı. Onun ka­­ra­­te­­si mə­­nim üçün bir mü­­əm­­ma ola­­raq qa­­lır­­dı. A ki­­şi­­lər, bu bir sir­­ri-xu­­da idi. Hər­­çənd fər­­ziy­­yə­­lə­­ri­­min bir­­cə­­si də re­­al­­lıq üçün qə­­na­­ət­­bəxş de­­yil­­di. Hə, de­­yək, onu kim­­sə öy­­rə­­dir, kim­­sə onun ar­­xa­­sın­­da du­­rub. An­­caq bu­­na nə sü­­but var. Sü­­but yox­­du. Gü­­man, onun sev­­gi ta­­rix­­çə­­si ka­­ra­­te kur­­su uzun­­lu­­ğun­­day­­dı. Ka­­ra­­te onun üçün di­­ni tə­­ri­­qət ki­­mi or­­ta­­ya çıx­­mış­­dı. Ka­­ra­­te­­yə eti­­qa­­dı onun için­­də­­ki boş­­luq­­la­­rı faş elə­­di. İla­­hi, bu iş­­lər ba­­şım­­da han­­sı gü­­nah­­la­­rım üzün­­dən çat­­da­­yır­­dı! Hər­­dən onun ava­­ra söz­­lə­­ri­­nin qa­­ba­­ğı­­nı qu­­laq­­la­­rı­­mı bar­­maq­­la tı­­xa­­maq­­la alır­­dım.

- Sən onu be­­lə yox edir­­sən? - şey­­tan qı­­zım bir gö­­zü­­nü qı­­yıb so­­ru­­şur.

- Hə, sən də bu cür elə.

- Qu­­laq­­la­­rım de­­şi­­lər axı.

Uşaq ki uşaq, in­­di­­cə de­­di­­yi sö­­zün üs­­tün­­dən na­­zik bar­­maq­­la­­rı­­nı var gü­­cü ilə qu­­laq­­la­­rı­­na so­­xur.

- Ya­­vaş. Nə edir­­sən?

- Ney­­nim, qoy de­­şil­­sin­­lər.

Hə, ata-ba­­la əl­­bir olub bu çı­­ğır­­ğan, na­­mü­­na­­sib ana­­nı bir­­tə­­hər "yox et­­dik". İn­­di özü gö­­rü­­nür­­dü, sə­­si çıx­­mır­­dı. Mur­­dar ada­­mın yox­­lu­­ğu ən­­ti­­qə şey­­di. Özüm di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list ola-ola, əks qütb­lü sub­­yek­­tiv ide­­a­­liz­­mi ona tət­­biq edir­­dim. Di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list sub­­yek­­tiv ide­­a­­liz­­min tət­­bi­­qin­­də aman­­sız­­dı: ar­­vad yox­­du, di vəs­­sa­­lam. Hət­­ta - ura! Mən su­­bay­­lıq-sul­­tan­­lıq həd­­din­­də azad­­dım. Ar­­va­­dın ola-ola "sul­­tan­­lıq" gö­­zəl­­di­­sə, bəh, gör ol­­ma­­yan­­da  ne­­cə olar!

Tə­­zə­­lik­­cə də tez-tez ey­­va­­na çı­­xıb ar­­va­­dı yed­­din­­ci mər­­tə­­bə­­dən aşa­­ğı gu­­rul­­dat­­maq plan­­la­­rı cı­­zır­­dım. Bir-iki də­­fə bu fik­­ri özüm­­dən qov­­maq is­­tə­­dim­­sə də, gör­­düm mü­­qa­­vi­­mət yer­­siz­­dir. Əl­­bət­­tə, on­­da ka­­ra­­te ad­­lı çox güc­­lü bir "si­­lah" var­­dı və bu za­­man onun tət­­bi­­qi im­­kan­­la­­rı mi­­ni­­mu­­ma en­­di­­ril­­mə­­li idi. Bur­­da tə­­ləs­­gən­­lik ya­­ra­­maz: yox­­sa onun əvə­­zi­­nə özüm tə­­pə­­si üs­­tə ye­­rə ge­­dər­­dim. Göz­­lə­­mə­­li - o, əl-qol hə­­rə­­kə­­ti im­­kan­­la­­rı­­nı da­­ral­­dan pal­­tar­­da olar­­kən bu işi gör­­mə­­li! On­­suz xa­­nı­­ma­­ğa dar "yub­­ka"dan bol­­du. Ya bəl­­kə ki­­mi­­sə kö­­mə­­yə ça­­ğı­­rım. La­­kin bu­­nu mən­­li­­yi­­mə sı­­ğış­­dır­­ma­­dım. Bun­­dan vaz keç­­dim. Ki­­şi sa­­yı­­la­­sı kəs ava­­ra­­gor  bir qa­­dı­­nı tək­­ba­­şı­­na öl­­dü­­rə bil­­mə­­yə­­cək­­sə, ta nə­­yin ka­­rı­­dır. On­­dan­­sa, özü öl­­sün. Ge­­dib ba­­şı­­na lə­­çək bağ­­la­­sın. Həm də heç bu­­nu bir­­ba­­şa et­­mək ol­­maz­­dı da. Odur ki, ey­­va­­nın mə­­həc­­cər­­lə­­ri­­nə xəl­­və­­ti əl gəz­­di­­rib, bənd­lə­­ri­­ni yax­­şı­­ca bo­­şalt­dım. Ar­­tıq mə­­həc­­cər­­lər ey­­van üs­­tün­­də ama­­na­­bənd du­­rur­­du­­lar. Qa­­nun­­la o, ip­­lər­­dən növ­­bə­­ti də­­fə pal­­tar asar­­kən kəl­­lə­­ma­­yal­­laq aş­­ma­­lı idi. Bəh, mə­­həc­­cər­­lə­­ri bə­­zək­­li qa­­nad ki­­mi ta­­xıb uça­­caq. Qə­­şəng tərz­də. Gü­­nah da onun po­­ta­­lı­­ğı-gon­­bul­­lu­­ğu üs­­tün­­də qa­­la­­caq. İş ge­­dib məh­­kə­­mə­­yə di­­rə­­nər­­sə, onun pud­­luq döş­­lə­­ri­­ni ar­­qu­­ment gə­­ti­­rə­­cək­­dim. Bir döş bir pud, iki döş - iki. So­­vet döv­­rü mə­­həc­­cər­­lə­­ri bə­­yəm pud­­luq döş­­lə­­rə da­­vam gə­­ti­­rən­­di­? - on­­lar­­dan so­­ru­­şa­­caq­­dım. Ümu­­miy­­yət­­cə, mə­­həc­­cər ica­­dın­­da pud­­luq döş nə­­zər­­də tu­­tul­­ma­­yıb. Pud­­luq döş qa­­dı­­na ağır­­lıq gə­­ti­­rən şey­­dir.

Ba­­zar­­lar onun «pal-pal­­tar» gü­­nü­­dür. Yu­­yur-sə­­rir, çi­­mir-qu­­ru­­la­­nır. Ha­­mam­­dan qır­­mı­­zı pi­­şik ki­­mi çı­­xa­caq. Həm də elə bil şə­­kə­­ri var - ça­­yı çay üs­­tün­­dən hor­­tul­­da­­dır. Bu ba­­zar da elə. An­­caq hər şey fıs çıx­­dı - ona heç nə ol­­ma­­dı. Ey­­van kə­­sil­­mə­­miş qu­­laq ki­­mi öz ye­­rin­­dəy­­di. Ümid qal­­dı sa­­ba­­ha. Hə, sək­­sə­­kə­­li yu­­xu­­lar için­­də axır bu ümid­­li-ağır sa­­bah da gəl­­di. Mən on­­dan çox yox, bir­­cə nə­­fə­­rə ölüm umur­­dum. La­­kin tez də qol­­tu­­ğu­­ma vu­­rub uşa­­ğı gəz­­mə­­yə apar­­dım. Qoy onun sub­­yek­­tiv ide­­a­­list dəst-xət­­ti­­nə uy­­ğun heç nə gör­­mə­­yək. Dü­­nən yum­­ba­­lan­­ma­­dı­­sa, bu gün yum­­ba­­la­­nar, in­­şal­­lah! Qoy le­­şi üzə­­rin­­də biz­­siz baş sın­­dır­­sın­­lar, müs­­tən­­tiq­­lər qo­­num-qon­­şu­­nu yı­­ğıb üs­­tün­­də ta­­nıt­­ma əmə­­liy­­ya­­tı apar­­sın­­lar. Özü­­nü çi­­ni qab­­la­­rı üzə­­rin­­də­­ki "ma­­don­­na"la­­ra ox­­şa­­dar­­dı; "ma­­don­­na" cil­­din­­də ev­­dən çıx­­maq­­lı­­ğın aqi­­bə­­ti bu­­dur. O, ərin­­də qey­­rət-zad fərz et­­mə­­yib. Am­ma na­­haq. Kor kor, gör gör, sən de­­mə, var imiş. Özü də qey­­rət döv­­lət əli ilə hər han­­sı ca­­va­­bı is­­tis­­na edir. Hər­­çənd boy­­nu­­ma alı­­ram da, bu qey­­rət mən­­də tə­­sa­­dü­­fi idi - də­­də-ba­­ba ənə­nə­­lə­­ri­­nə uy­­ğun öz-özü­­nə, cidd-cəhd­siz ya­­ran­­mış­­dı. Hə, evə gu­­ya şad-xür­­rəm qa­­yı­­dıb fa­­ciə ilə üz­­lə­­şə­­cək­­dik. Mə­­nim dü­­şün­­dü­­yüm plan­­lı fa­­ciə qı­­zım üçün göz­­lə­­nil­­məz ola­­caq­­dı. Heç kəs­­də, hət­­ta kü­­çə­­dən ötən­­lər­­də də şüb­­hə oyat­­ma­­maq üçün evə tə­­ləs­­mir­­dim. Düz­­dü, qı­­zım tə­­lə­­sir­­di. Biz - tə­­lə­­sən və tə­­ləs­­mə­­yən ikicə adam, yol ge­­dir­­dik. Bay, gə­­lib nə gör­­dük - "ma­­don­­na" gül­­lü dəs­­­mal­­la al­­nı­­nı si­­lə-si­­lə ye­­nə çay­­la­­ma­­ğın­­da­­dır. Am­­ma elə nə yax­­şı hə­­lə sağ­­dı - ar­­vad dom­­ba­­laq aşan gü­­nü ev­­də ol­­ma­­ma­­ğın özü də şüb­­hə­­li gö­­rü­­nə bi­­lər­­di. Val­­lah, gü­­man elə­­mi­­rəm ki, bu, sa­­ba­­ha sağ çı­­xa. Mən ona mü­­na­­si­­bət­­də tam di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list möv­­qe­­də dur­­muş­­dum. Möv­­qe, ya­­xud ci­­nah. Di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list ci­­nah­­dan şi­­kar apay­­dın gör­­sə­­nir­­di. An­­caq şə­­ra­­it ya­­rat­­dım da ki, o, qı­­zı­­nı özü ya­­tırt­sın. Son də­­fə. Necə de­yər­lər, son kəs. Bir növ, onun­­la ay­­rıl­­sın. Ölə­­cək. Ye­­nə ya­­zıq­­dır. Qoy heç nə­­dən na­­gü­­man get­­mə­­sin. Yə­­qin bü­­tün qa­­til­­lə­­rin hə­­rə­­kət­­lə­­rin­­də mən­­də­­ki ki­­mi hu­­ma­­nizm ele­­ment­lə­­ri olur. Bay, mən əl-üzü­­mü yu­­ya­­na­­can qı­­zım xor­­ha­­xor yat­madı bə. Şə­­hər onu it ki­­mi yor­­­muş­­du. İn­­di o, sub­­yek­­tiv ide­­a­­liz­­min pik nöq­­tə­­sin­­də idi. An­­caq ar­­vad "son sa­­at­­lar"ını ve­­yil­­lən­­mək­­lə ke­­çi­­rir­­di. Ha­­mı şüb­­hə­­lə­­nə­­cək­­di­­sə də, o öz ölü­­mün­­dən qə­­tiy­­yən şüb­­hə­­lən­­mir­­di. Onun şüb­­hə­­lən­­mə­­mə­­yi mə­­ni də şüb­­hə­­yə sa­­lır­­dı. Mən əcə­­li evi­­mə-oca­­ğı­­ma özüm də­­vət elə­­miş­­dim və "ha­­di­­sə" də­­qiq baş ve­­rə­­cək­­di­­sə, axı, bu­­nun ürə­­yi­­nə hök­­mən dam­­ma­­lı idi. Dam­­mır­­dı. Ni­­yə dam­­ma­­sın? Ça­­şıb öl­­məz, bi­­a­­bır ola­­ram. Ar­­vad son il­­lər­­də top­­la­­dı­­ğı təc­­rü­­bə­­yə uy­­ğun mə­­nim­­lə heç nə da­­nış­­mır­­dı. Da­­nış­­maq nə­­dir, kəl­­mə də kəs­­mir­­di. Elə bil di­­li­­ni kəs­­miş­­di­­lər. Elə ayaq üs­­tə­­cə te­­le­­ka­­nal­­lar­­da gə­­zi­­şir­­di. Fi­­kir ver­­miş­­dim, öpüş­­mə-qu­­caq­­laş­­ma səh­­nə­­lə­­ri­­nin ölü­­sü idi. Bir­­dən pən­­cə­­rə şü­­şə­­sin­­də əy­­ri-üy­­rü xət­­lər­­lə aşa­­ğı axan, hər­­dən də apost­rof ki­­mi ge­­ri qa­­yı­­dan tək-tək dam­­cı­­la­­rı gö­­rüb, "vax­­sey, ya­­ğış", de­­yə qış­­qır­­ma­­dı bə! Elə bil qə­­fil­­dən evi yı­­xıl­­mış­, ba­­şı­­na daş düş­­müş­­dü. Hər­­çənd bun­­lar hə­­lə qa­­baq­­da ola­­caq­­dı. Əsas fa­­ci­­ə­­sin­­dən xə­­bər­­siz bir ada­­mın çöl­­də pal­­tar­­la­­rı is­­la­­dan ya­­ğı­­şı fa­­ciə san­­ma­­sı qə­­ri­­bə idi. Ey­­va­­na qa­­çıb ip­­lə­­ri qar­­maq­­la ya­­xı­­na çək­­mə­­yə baş­­la­­dı. Pal­­tar­­la­­rı­­nı di­­ni-ima­­nı ki­­mi qo­­ru­­yar­­dı. İçə­­ri­­də vəs­­və­­sə­­dən ürə­­yim ağ­­zı­­ma gə­­lir­­di: bax, in­­di­­cə bi­­zim ev­­də "ta­­rix" baş ve­­rə­­cək. Bax, bu sa­­at­­ca­­na: yün­­gül fa­­ciə, üs­­tə­­gəl, ağır fa­­ciə. An­­caq yox, yox, hə­­lə yox. Ə, bu so­­vet mə­­həc­­cər­­lə­­ri­­nin ca­­nı nə bərk imiş! Tərs­lik­­dən, hər ye­­ri­­ni pas atıb­. Mə­nim hər işim daş­dan çı­xır. Pas onun hə­­ya­­tı­­nı xi­­las edir­­di. Bir növ, hə­­ya­­tı pas­­dan ası­­lı qal­­mış­­dı. Axı, ne­­cə olub, mən bu bər­­ki­­di­­ci, "se­­ment-be­­ton" pa­­sı nə­­zər­­də tut­­ma­­mı­­şam. Gəl­­sə­­nə, onu özüm itə­­lə­­yib as­­ta­­ca cə­­hən­­nə­­mə va­­sil elə­­yim. Mə­­sə­­lən, çiy­­ni­­mi çiy­­ni­­nə to­­xun­­dur­­maq­­la. İş­­di-şa­­yəd öl­­mə­­sə, ye­­nə məh­­kə­­mə­­də de­­mə­­yə sö­­züm olar: mən onu öl­­dür­­mək is­­tə­­mə­­mi­­şəm. Ha­­kim ica­­zə ver­­sə, Al­­la­­ha-za­­da and da içə­­rəm. Bə mən orda, de­yə­rəm, öm­­rü­m bo­­yu onun­­la ləb-lə­­bə, do­­daq-do­­da­­ğa ya­­şa­­ma­­mı­­şam? Mə­­məş-mə­­mə­­şə?! İn­­di no­­ol­­du, çi­­yin­­lə­­ri­mi­zin tə­­ma­­sın­­da ci­­na­­yət tər­­ki­­bi tap­­dı­­nız? Axı, bu tə­­mas nə­­mə­­nə şey­­di? Biz ki bir-bi­­ri­­mi­­zə "zaqs"la da, mol­­lay­la da - hər­­tə­­rəf­­li təs­­bit olun­­mu­­şuq. Əl­­həm­­dü­­lil­­lah, na­­məh­­rəm de­­yi­­lik. Yox, in­­şal­­lah, əl­­lə­­ri ili­­şən bir şey tap­­ma­­ya­­caq­­lar. Hər sü­­bu­­tun əks sü­­bu­­tu var. Bə­­yəm dün­­ya də­­rə­­bə­­yi­­lik­­dir? Gəl­­mə­­yi­­nə Əz­­ra­­yıl bu gün gə­­lib, an­­caq özüy­lə ölüm gö­­tür­­mə­­yib, əli­boş gəl­miş­di. Son ma­­cal o da yad­­daş­­sız olub, de­­yə­n, onun da bey­ni skle­­roz bağ­la­yıb. Ayn mo­­ment. Pud­­luq döş­­lər onu aşa­­ğı dar­­tan­­da, mən hök­­mən qış­­qır­­ma­­lı­­yam: "Ay, zəl­­zə­­lə! Vay, zəl­­zə­­lə!" Aşa­­ğı uça-uça onun qu­­laq­­la­­rı səhv eh­­ti­­mal­­lar­­la dol­­du­­rul­­ma­­lı idi. Sağ qa­­lar­­sa, mə­­nim və­­zi­­fəm məh­­kə­­mə­­də su­­dan qu­­ru çıx­­maq ola­­caq. Əl­­bət­­tə, mən işin bu pis və qa­­ra tə­­rə­­fi­­ni - onun sağ qa­­la bi­­lə­­cə­­yi­­ni hər an yad­­da sax­­la­­ma­­lı idim. Am­­ma in­­ti­­qam mə­­qam­­la­­rı tən­­tə­­nə­­li imiş. Dü­­zü, adam is­­tər-is­­tə­­məz hə­­yə­­can ke­­çi­­rir. Mən­­dən baş­­qa­­la­­rı­­nın da əl­­ləş­­dir­­di­­yi iri mə­­mə­­lər onun elə öz al­­tın­­da­­ca qa­­lıb xurd-xə­­şil ola­­caq­­dı­­lar. Mən bi­­ri­­ni de­­mi­­rəm, hə­­lə bəl­­­kə iki­­si də qo­­pub ya­­na dü­­şə­­cək­­di. Yə­­qin son­­ra köh­­nə və yır­­tıq top bi­­lib on­­la­­ra tə­­pik vu­­ran­­lar da ta­­pı­­la­­caq­­dı.

Hə, sub­­yek­­tiv ide­­a­­list yat­­mış, di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list isə iş ba­­şın­­da - oyaq­­dı. Bü­­tün di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­list­lər ki­­mi mə­­nim də işim ci­­na­­yət­­lə bit­­mək üz­­rəy­­di. Bu di­­a­­ma­­tist­lər ci­­na­­yə­­tə hə­­mi­­şə qa­­bil­­dir­­lər. Mən­­də di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm ilk cid­­di iş­­lə nə­­ti­­cə­­lə­­nə­­cək­­di; hər­­çənd mən bu sa­­hə­­də çox ge­­cik­­miş­­dim. Am­­ma di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm mə­­nim tim­­sa­­lım­­da öz po­­lad ənə­­nə­­si­­nə sa­­diq qa­­la­­caq­­dı.

Ya­­ğış art­mış, dam­­cı­­lar ar­­tıq öz cı­­ğır­­la­­rı ilə be­­cid  axı­­şır­­dı­­lar. Nyu­­ton qa­­nu­­nu üz­­rə - bir­­ba­­şa üzü aşa­­ğı. "Apost­rof" ya­­da düş­­mür­­dü; ge­­ri dö­­nən bir­­cə dam­­cı da yox­­du. İn­­di hər iş an­­caq irə­­li ge­­dir­­di. Yox, ar­­vad­­dan son­­ra mən ey­­va­­nın yan­­la­­rı­­nı hök­­mən tut­­du­­ra­­ca­­ğam. Ən azı bre­­zent­lə. Ölü­­sü - hə­­sir­­lə. Qar-ya­­ğış cə­­hən­­nəm, may­­ka­­lı ba­­yı­­ra çı­­xan­­da özüm uta­­nı­­ram; hə­­lə döş-ba­­şım da yox. Bu ey­­van bi­­qey­­rət­­lik mək­­tə­­bi idi. Mən onu bəl­­kə sök­­dür­­düm də. Gü­­man, bu­­ra uzaq­­dan hə­mişə dur­­bin­­lə ba­­xır­­mış­­lar. Hey­­hat.

...On­­suz di­­a­­lek­­tik ma­­te­­ri­­a­­lizm hə­­yat iş­­lə­­rin­­də sub­­yek­­tiv ide­­a­­lizm­dən qa­­baq­­da idi; mə­­nim sa­­yəm­­də bir az da qa­­ba­­ğa get­­di. Axır adına "ey­van" de­di­yim "qu­­laq" ye­­rə düş­­dü. An­­caq onu-bunu bil­­mi­rəm, dün­­ya­­nın ən uzun vax­­tı əbə­­diy­­yət yox, cə­­mi yed­­di gün imiş.

 

15.XII.1998 - 15.IV.1999

Digər xəbərlər

“Ölkəni din fanatlarından qorumalıyıq” - Rafiq Tağının yayınlanmayan son müsahibəsi

Qardaşımın sevgiləri

Simvollarımız. Dərdlərimiz

Opera-balet

Geriyə transformasiyalar (iki hissəli məqalə)

Şərhlər