Parlaq quş

Tarix: 20-05-2019 15:14
Baxış sayı: 151

 

De­­­tek­­­tiv ya­­­zan­­­lar ço­­­xal­­­dıq­­­ca, onun ca­­­nı­­­na vəl­­­və­­­lə dü­­­şür. Ədə­­­biy­­­yat­­­da de­­­tek­­­tiv jan­­­rı öl­­­kə­­­nin in­­­ki­­­şaf gös­­­tə­­­ri­­­ci­­­si­­­nə çev­­­ri­­­lir­­­di. Be­­­lə get­­­sə, Azər­­­bay­­­can ikin­­­ci İn­­­gil­­­tə­­­rə ola­­­caq. Çün­­­ki əsas elə ora­­­da de­­­tek­­­tiv əsər­­­lə­­­rin sa­­­yı iq­­­ti­­­sa­­­di tə­­­rəq­­­qi ilə düz mü­­­tə­­­na­­­sib­­­dir. Hə, ən yün­­­gü­­­lü­­­nə­­­cən - bü­­­tün ci­­­na­­­yət­­­lə­­­rin bə­­­dii əsər­­­lə­­­rə çök­­­mə­­­si eh­­­ti­­­ma­­­lı güc­­­lə­­­nir­­­di. Gö­­­rü­­­nür, ic­­­ti­­­mai-si­­­ya­­­si sa­­­bit­­­lik­­­də in­­­san­­­lar da­­­rı­­­xan­­­cıl olur. Bax, on­­­da de­­­tek­­­ti­­­və bərk eh­­­ti­­­yac du­­­yu­­­lur. Qi­­­yam­­­lar və mü­­­ha­­­ri­­­bə­­­lər­­­də de­­­tek­­­tiv jan­­­rı gə­­­rək­­­siz­­­lə­­­şir. Be­­­lə­­­də on­­­suz da açı­­­lır san­­­dıq­­­lar, tö­­­kü­­­lür pam­­­bıq­­­lar, dün­­­ya­­­nın sir­­­lə­­­ri öz-özü­­­nə faş olur. De­­­tek­­­tiv araş­­­dır­­­ma­­­la­­­rı­­­na, elə­­­cə də ci­­­na­­­yə­­­tə da­­­ir bə­­­dii fan­­­ta­­­zi­­­ya­­­la­­­ra lü­­­zum qal­­­mır. Kim nə de­­­yir de­­­sin, sülh döv­­­rün­­­də ha­­­mı ki­­­min­­­sə if­­­şa­­­sı­­­nı hə­­­mi­­­şə göz­­­lə­­­yir. Özü də həs­­­rət­­­lə. İn­­­san­­­lar bu­­­na alu­­­də­­­dir. De­­­tek­­­tiv aşiq­­­lə­­­ri­­­nə hu­­­ma­­­nist de­­­mək müm­­­kün­­­süz­­­dür. On­­­lar ca­­­nı­­­na cə­­­fa qı­­­lıb, kər­­­pic boy­­­da ro­­­man­­­la­­­rı ona gö­­­rə baş­­­dan-aya­­­ğa­­­can oxu­­­yur ki, in­­­sa­­­nın uca­­­lıq­­­lar­­­dan en­­­di­­­ril­­­mə­­­si və ye­­­tim gü­­­nə sa­­­lın­­­ma­­­sı­­­nın ləz­­­zə­­­ti­­­ni yax­­­şı­­­ca duy­­­sun. De­­­tek­­­tiv oxu­­­yan­­­lar­­­da sa­­­dis­­­tik-zo­­­ra­­­kı meyl güc­­­lü­­­dür.

Gün­­­lə­­­rin bir gü­­­nü onun da ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nə növ­­­bə ça­­­tar, hər şeyi eşə­­­lə­­­yib ta­­­par, çö­­­zə­­­lə­­­yib ya­­­zar­­­­lar. Dəh­­­şət və vəh­­­şət! Tək­­­cə ona ümid qa­­­lır ki, bir ömür­­­də bəl­­­kə onun ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nə növ­­­bə çat­­­ma­­­dı. Gə­­­rək in­­­di­­­yə­­­cən­­­ki bü­­­tün ci­­­na­­­yət­­­lər ya­­­zı­­­lıb qur­­­ta­­­ra ki, son­­­ra onun­­­ku­­­na ke­­­çə­­­lər. An­­­caq bə­­­yəm de­­­tek­­­tiv - xro­­­ni­­­kal janr­­dır? Özü də qol­­lu-bu­­­daq­­­lı ci­­­na­­­yət­­­lə­­­ri qo­­­yub, onun yüp­­­yün­­­gül işi üs­­­tü­­­nə şı­­­ğı­­­ma­­­ya­­­caq­­­dı­­­lar ki. Üs­­­tə­­­lik, ölən ada­­­mın say­­­ca mi­­­ni­­­mum həd­­­di (cə­­­mi bir nə­­­fə­­­ri leş elə­­­yib) de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­yə ma­­­raq­­­sız gö­­­rün­­­mə­­­li idi. Bir­­­cə ada­­­mı öl­­­dür­­­mə­­­si qa­­­til üçün xoş­­­bəxt­­lik­­­di. Bu­­­nun cə­­­za­­­sı çə­­­ki­­­lib qur­­­ta­­­ran də­­­rə­­­cə­­­də olur. Cə­­­za­­­nı çə­­­kib tə­­­zə­­­dən ra­­­hat­­­ca­­­na ya­­­şa­­­ya bi­­­lər­­­sən. Tə­­­ki ədə­­­bi əsə­­­rə-za­­­da düş­­­mə­­­yə­­­sən. Ədə­­­bi əsər əbə­­­di dus­­­taq­­­lıq ki­­­mi­­­dir. Ora düş­­­dün­­­sə, evin yı­­­xıl­­­dı. Or­­­dan çıx­­­maq müş­­­kül­­­dür. Bə­­­dii əsər­­­dən yal­­­nız o vaxt qur­­­tul­­­maq müm­­­kün­­­dür ki, o, köh­­­nəl­­­miş ol­­­sun. Yax­­­şı­­­dı ki, ar­­­tıq oxu­­­cu da bir adam ölü­­­mü­­­nə bu­­­run sil­­­mir. Bu­­­run sil­­­sə də, ba­­­rı bu ölüm mü­­­rək­­­kəb ge­­­diş­­­lər­­­lə ba­­­şa var­­­ma­­­lı­­­dır. Yox­­­sa sən vur­­­dun, mən də yı­­­xıl­­­dım - bur­­­da nə ma­­­raq ola bi­­­lər? Ümu­­­miy­­­yət­­­cə, bir ölü­­­mü olan de­­­tek­­­tiv ro­­­man için­­­də bir­­­cə no­­­xud olan ya­­­van boz­­­baş ki­­­mi­­­dir. Hər han­­­sı de­­­tek­­­tiv­­­çi ilə rast­­laş­­­ma­­­san, bir öm­­­rü şad-xür­­­rəm və aza­­­də ba­­­şa vur­­­ma­­­ğa nə var! Ürə­­­yi­­­nə da­­­mıb: ci­­­na­­­yə­­­tin­­­dən de­­­tek­­­ti­­­və yox, de­­­tek­­­tiv əsər­­­dən onun ci­­­na­­­yə­­­ti üs­­­tü­­­nə bir­­­ba­­­şa çı­­­xa­­­caq­­­dı­­­lar. Hər­­­dən özü­­­nü tox tu­­­tur: de­­­tek­­­tiv əsə­­­rə dü­­­şər­­­sə, ci­­­na­­­yə­­­ti va­­­si­­­tə­­­si­­­lə bə­­­şə­­­riy­­­yə­­­tə xe­­­yir ve­­­rə­­­cək. Bu bir tə­­­səl­­­li­­­dir. Ci­­­na­­­yə­­­ti təd­­­ris olu­­­nar, on­­­dan ib­­­rət gö­­­tü­­­rər­­­lər. Onun ci­­­na­­­yə­­­ti bə­­­dii əsə­­­rə düş­­­sə, bu sa­­­yaq hal­­­lar bəl­­­kə bü­­­tün dün­­­ya­­­da aza­­­lar. Bə­­­şə­­­riy­­­yət be­­­lə ci­­­na­­­yə­­­ti iş­­­lət­­­mə­­­mək­­­lə bir qə­­­dər əx­­­la­­­qi­­­lə­­­şər. Be­­­lə­­­lik­­­lə də, tö­­­rət­­­di­­­yi qətl­­lə bə­­­şə­­­riy­­­yə­­­tə bir zi­­­yan vu­­­rub­­­sa, on xe­­­yir gə­­­tir­­­miş olar. An­­­caq bir gün ci­­­na­­­yə­­­tin­­­də­­­ki il­­­lü­­­zor ic­­­ti­­­mai fay­­­da­­­ya özü­­­ci­­­yəz yox de­­­di. Da­­­yan, dur, bə­­­şə­­­riy­­­yət­­­lə oyun­­­baz­­­lıq ye­­­tər! Bu cür dü­­­şün­­­cə­­­lər lo­­­tu­­­luq­­­dur. Hə­­­ya­­­tı­­­nın bu çə­­­tin mər­­­hə­­­lə­­­sin­­­də­­­sə ya­­­lan­­­la­­­rı azalt­­ma­­­lı. İn­­­san qət­­­lin­­­də nə po­­­zi­­­tiv cə­­­hət ola bi­­­lər? Ha­­­zır­­­kı mə­­­qam­­­da onun bə­­­şə­­­riy­­­yə­­­tə xid­­­mə­­­ti yal­­­nız ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nin eti­­­ra­­­fıy­­­la müm­­­kün­­­dü. Məhz onun bu­­­lun­­­du­­­ğu azad­­­lıq cə­­­miy­­­yə­­­tin zə­­­rə­­­ri­­­nə­­­dir. Hu­­­ma­­­nizm po­­­za­­­sı gü­­­lünc­­dür. Onun azad­­­lı­­­ğı xo­­­ruz sə­­­si eşit­­­mə­­­miş təp­­­tə­­­zə ci­­­na­­­yət­­­lə­­­rin rəh­­­ni sa­­­yıl­­­ma­­­lı­­­dır. İlk ci­­­na­­­yə­­­ti on­­­dan ası­­­lı idi­­­sə, son­­­ra­­­kı­­­lar özün­­­dən ası­­­lı ol­­­ma­­­ya­­­caq. Bir iş var ki, azad­­­lıq­­­da­­­kı il­­­lə­­­ri üst-üs­­­tə ço­­­xal­­­dıq­­­ca, ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nin şid­­­də­­­ti get-ge­­­də ar­­­tır­­­dı. De­­­yə­­­sən, bun­­­lar da bir-bi­­­ri­­­nə düz mü­­­tə­­­na­­­sib­­­di. Bu şid­­­dət tu­­­tu­­­lan gü­­­nü mak­­­si­­­mum həd­­­də çat­­­mış ola­­­caq. Həbs şid­­­dət­­­lən­­­mə pro­­­se­­­si­­­ni bı­­­çaq ki­­­mi kə­­­sir. Am­­­ma bu pro­­­se­­­sin hər sə­­­viy­­­yə­­­də öz mə­­­su­­­liy­­­yət də­­­rə­­­cə­­­si və Ci­­­na­­­yət Mə­­­cəl­­­lə­­­sin­­­də mü­­­va­­­fiq mad­­­də­­­si var. Onun çə­­­kə­­­cə­­­yi cə­­­za­­­nın müd­­­də­­­ti son­­­suz­­­lu­­­ğa qə­­­dər uza­­­na da bi­­­lər­­­di. İn­­­di o öz ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nin gün­­­bə­­­gün art­­ma­­­sı­­­nı öz göz­­­lə­­­riy­­­lə­­­cə gör­­­mək­­­də­­­dir. An­­­caq ney­­­nək, qoy ci­­­na­­­yət art­­ma­­­ğın­­­da ol­­­sun, bu da öz ya­­­şa­­­ma­­­ğın­­­da. Har­­­da qı­­­rıl­­­dı, qı­­­rıl­­­dı. Onu qar­­­şı­­­da cə­­­za göz­­­lə­­­yir­­­sə, nə ol­­­sun? Axı nə bö­­­yük fə­­­la­­­kət imiş! Elə­­­si var, ya­­­xın gün­­­lər­­­də­­­cə onu lap ölüm göz­­­lə­­­yir. Şöh­­­rət­­­siz adam üçün ölüm - yox­­­luq­­­dur. Tür­­­mə ölü­­­mə nis­­­bət­­­də xoş­­­bəxt­­lik de­­­yil­­­mi? Sa­­­də­­­cə, ha­­­mı üçün qar­­­şı­­­da ölüm var­­­sa, ta bu bəs­­­di, gə­­­rək tür­­­mə ol­­­ma­­­ya. Ona nə ha­­­cət? Tür­­­mə hə­­­yat üçün zə­­­hər ye­­­rin­­­də­­­dir; onu ix­­­ti­­­sar elə­­­mə­­­li. Tür­­­mə pro­­­loq ola­­­raq ölü­­­mə ya­­­raş­­­mır. Hə­­­yat həm də tür­­­mə­­­lə­­­ri­­­nə gö­­­rə ölüm­­­dən ge­­­ri qa­­­lır.

Ar­­­tıq şüb­­­hə­­­lə­­­nib ki, bəl­­­kə ar­­­tıq on­­­dan şüb­­­hə­­­lə­­­nib­­­lər.

Onun qor­­­xu­­­su get-ge­­­də xof sə­­­ciy­­­yə­­­si da­­­şı­­­maq­­­day­­­dı. Süb­­­hü di­­­ri açır. Yu­­­xu at­­­lı­­­dır, o - pi­­­ya­­­da. Bir­­­dən ya­­­tar, de­­­yir, gə­­­lib yat­­­dı­­­ğı yer­­­də­­­cə qa­­­mar­­­la­­­yıb apa­­­rar­­­lar. Axı, o özü­­­nü bir tək özü qo­­­ru­­­yur. Düz on il­­­di də ki, can­­­gü­­­də­­­ni özü­­­dür. Qu­­­ru­­­yub qur­­­ta­­­rıb. Bəl­­­kə də ca­­­nı cə­­za­­dan arıq­­­la­­­maq­­­la qa­­­çır. Qa­­­çıb giz­­­lən­­­mək, hət­­­ta qeyb ol­­­maq fik­­­rin­­­də­­­dir.

Gə­­­rək ci­­­na­­­yə­­­ti tö­­­rət­­­di­­­yi gün­­­də­­­cə ge­­­dib po­­­li­­­sə təs­­­lim olay­­­dı. Cə­­­za­­­nı çək­­­mək ci­­­na­­­yə­­­tin yü­­­kü­­­nü da­­­şı­­­maq­­­dan asan­­­dır. Həm də azad­­­lıq­­­da de­­­tek­­­tiv ya­­­zan­­­lar it ölü­­­sü, kö­­­pək sü­­­rü­­­sü ki­­­mi gə­­­zir. Nə­­­zə­­­ri cə­­­hət­­­cə ras­­­tı­­­na çı­­­xan is­­­tə­­­ni­­­lən adam de­­­tek­­­tiv­­­çi ola bi­­­lər. Lap ba­­­zar­­­da al­­­ma-ar­­­mud al­­­dı­­­ğın yer­­­də­­­cə on­­­lar sə­­­ni ta­­­nı­­­yar. On­­­lar­­­da bə­­­si­­­rət güc­­­lü­­­dür. Ön­­­cə­­­gö­­­rən ki­­­mi şey­­­di­­­lər. Di yax­­­şı, bu də­­­fə keç­­­di, in­­­şal­­­lah, gə­­­lə­­­cək­­­də ci­­­na­­­yət tö­­­rə­­­dər­­­sə, bə­­­ri baş­­­dan cə­­­za­­­sı­­­nı yün­­­gül­­­ləş­­­dir­­­mək üçün tez­­­cə­­­nə ge­­­dib özü­­­nü təs­­­lim edər. An­­­caq ar­­­tıq re­­­si­­­di­­­vist ol­­­ma­­­ğa­­­sa gü­­­ma­­­nı yox­­­du. Re­­­si­­­di­­­vist­­li­­­yə ömür­­­dən vaxt qal­­­mır. On il cə­­­za­­­sız gəz­­­mə­­­si onun ko­­­bud səh­­­vi idi. La­­­kin bur­­­da döv­­­lət də gü­­­nah­­­sız de­­­yil. O da­­­yan­­­mış­­­dı, qaç­­­mır­­­dı ki - gə­­­lib tu­­­tay­­­dı­­­lar. Bir söz de­­­mir, eş­­­şək­­­cə dö­­­yəy­­­di­­­lər. An­­­caq elə­­­mə­­­di­­­lər, ba­­­car­­­ma­­­dı­­­lar. İn­­­di­­­yə tür­­­mə­­­si­­­ni çə­­­kib qa­­­yıt­­­maq üz­­­rəy­­­di. Bax, in­­­di­­­lər­­­də bəd­­­bəxt­­lik yox, xoş­­­bəxt­­lik ərə­­­fə­­­sin­­­də ola­­­caq­­­dı. Göz­­­lə­­­ni­­­lə­­­si azad­­­lıq ona için­­­də bu­­­lun­­­du­­­ğu azad­­­lıq­­­dan şi­­­rin gə­­­lir­­­di. Yat­­­say­­­dı, qar­­­şı­­­da azad­­­lıq du­­­rar­­­dı, yat­­­ma­­­yıb, in­­­di həbs du­­­rur. Üs­­­tə­­­lik də, bu il­­­lər­­­də ci­­­na­­­yə­­­ti xey­­­li ağır­­­la­­­şıb. Ci­­­na­­­yə­­­ti­­­ni on il ört-bas­­­dır et­­­di­­­yi­­­nə gö­­­rə heç kəs onun ba­­­şı­­­nı sı­­­ğal­­­la­­­ma­­­ya­­­caq­­­dı. Ge­­­cə­­­li-gün­­­düz­­­lü Ci­­­na­­­yət Mə­­­cəl­­­lə­­­si­­­nin mad­­­də­­­lə­­­ri üzə­­­rin­­­də oğ­­­run-oğ­­­run gə­­­ziş­­­mək­­­də­­­dir. Hər də­­­fə ça­­­ma­­­da­­­nın­­­dan çı­­­xa­­­rıb bax­­­dı­­­ğı Ci­­­na­­­yət Mə­­­cəl­­­lə­­­si onun üçün sto­­­lüs­­­tü bə­­­dii ki­­­tab ye­­­rin­­­də­­­dir. An­­­caq axı, əs­­­lin­­­də onu döv­­­lət özü ci­­­na­­­yə­­­tə sövq edib. Döv­­­lət də bu iş­­­də ca­­­vab­­­deh­­­lik da­­­şı­­­ma­­­lı­­­dır, bir tək o yox. Ha­­­yıf, tül­­­kü tül­­­kü­­­lü­­­yü­­­nü sü­­­but elə­­­yin­­­cə, çə­­­kib də­­­ri­­­si­­­ni bo­­­ğa­­­zın­­­dan çı­­­xa­­­rır­­­lar. O, ba­­­şı üzə­­­ri­­­nə qar­­dan-ya­­ğış­­dan qo­­run­­mağa "krı­­­şa" ta­­­pa bil­­­mə­­­yib­­­sə və axır bu yol­­­da ci­­­na­­­yə­­­tə əl atıb­­­sa, ci­­­na­­­yət tər­­­ki­­­bi döv­­­lə­­­tin fə­­­a­­­liy­­­yə­­­tin­­­də də ax­­­ta­­­rıl­­­ma­­­lı­­­dır. La­­­kin ca­­­nın cə­­­hən­­­nə­­­mə, is­­­tər dox­­­san il mən­­­zil göz­­­lə, Ci­­­na­­­yət Mə­­­cəl­­­lə­­­sin­­­də döv­­­lə­­­tə qar­­­şı elə bir mad­­­də­­­ni qə­­­ti tap­­­ma­­­ya­­­caq­­­san. Çün­­­ki döv­­­lət cə­­­za­­­nı ve­­­rən­­­dir, və­­­tən­­­daş onu çə­­­kən. Hə­­­rə­­­kət bir­­­tə­­­rəf­­­li­­­dir. Əda­­­lət ya­­­rım­­­çıq gö­­­rü­­­nür­­­sə də, bun­­­dan ar­­­tı­­­ğı­­­na ümid bəs­­­lə­­­mə. Öz ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nə baş­­­qa­­­la­­­rı­­­nın da cəlb olun­­­ma­­­sı sa­­­rı­­­dan və­­­tən­­­daş hü­­­quq­­­suz­­­dur. Cə­­­miy­­­yət­­­də qa­­­nu­­­ni xoş­­­bəxt­­lik yox ki­­­mi­­­dir. Tö­­­rə­­­di­­­lən ci­­­na­­­yət­­­lər­­­ləsə döv­­­lə­­­tin xa­­­rak­­­te­­­ri­­­ni ana­­­liz et­­­mək, aç­­­maq müm­­­kün iş­­­dir. Bir növ ci­­­na­­­yət­­­lər - döv­­­lət­­­lə­­­rin əla­­­mət­­­lə­­­ri­­­dir. Əl­­­bət­­­tə, evi ol­­­say­­­dı, ki­­­mi­­­sə öl­­­dür­­­mək ya­­­tıb onun yu­­­xu­­­su­­­na gir­­­məz­­­di də. An­­­caq on­­­suz da "həş­­­tad"ı çox­­­dan ad­­­la­­yıb «dox­­san»a doğ­­ru ge­­dən qa­­­rı - ölər­­­sə ("öl­­­dü­­­rü­­­lər­­­sə"ni yaz­­­ma­­­yıb), şəx­­­si evi­­­nin ona ba­­­ğış­­­lan­­­ma­­­sı haq­­­qın­­­da di­­­lin­­­dən il­­­ti­­­zam ya­­­zıb qo­­­yub. Va­­­ris ola­­­raq onu se­­­çib. Də­­­ri­­­si beş qə­­­pi­­­yə dəy­­­mə­­­sə də, qa­­­rı öl­­­dü­­­rül­­­mək­­­lə evin qiy­­­mə­­­ti həc­­­min­­­də də­­­yər al­­­mış ol­­­du. Qət­­­li hə­­­yat­­­da onu bir ev qiy­­­mə­­­tin­­­də irə­­­li at­­­dı; bu qiy­­­mət vaxt-bi­­­vaxt qal­­­xıb-enir­­­di. Hə, ev ki­­­ra­­­yə­­­ni­­­şi­­­nə çat­­­dı - bu, hə­­­yat­­­da onun ilk iri ad­­­dı­­­mı sa­­­yı­­­la bi­­­lər­­­di. An­­­caq bu ad­­­dım xoş­­­bəxt­­lik səm­­­ti­­­nə atıl­­­mış­­­dı­­­sa da, o, gö­­­zü­­­nü açıb özü­­­nü bəd­­­bəxt­­lik ci­­­var­­­la­­­rın­­­da gör­­­dü. Bəd­­­bəxt­­lik­­­lər ona yu­­­xu ki­­­mi gə­­­lir. Hi­­­ma­­­yə­­­si­­­nə gö­­­tür­­­dü­­­yü, onu can­­­dan əziz bi­­­lən qa­­­rı da­­­ma­­­rı­­­na dər­­­man ye­­­ri­­­dil­­­mək­­­lə öl­­­dü­­­rül­­­dü­­­yü­­­nü açıq­­­ca gör­­­dü. Ci­­­na­­­yə­­­tin bir-iki, uzaq ba­­­şı, iki-üç sa­­­ni­­­yə­­­li­­­yə şa­­­hi­­­di ol­­­du. Ki­­­ra­­­yə­­­ni­­­şin ev sa­­­hi­­­bə­­­si­­­ni bir oğul ki­­­mi dəfn elə­­­di. Ha­­­mı bəh-bəh de­­­yir­­­di. Dəfn qo­­­num-qon­­­şu ara­­­sın­­­da ona hör­­­mət gə­­­tir­­­di. Bir dəfn­­lə mə­­­həl­­­lə­­­də beş ki­­­şi­­­dən bi­­­ri­­­nə çev­­­ril­­­di. İn­­­dən be­­­lə də onu bar­­­maq­­­la gös­­­tə­­­rə­­­cək­­­di­­­lər.

An­­­caq qə­­­bi­­­ris­­­tan­­­lıq­­­da qa­­­rı­­­nın ru­­­hu­­­nu ba­­­şı üzə­­­rin­­­də sə­­­kən gö­­­rən­­­də, ürə­­­yi əs­­­di, qor­­­xu­­­dan az qal­­­dı diz­­­lə­­­ri qat­­­la­­­na.

De­­­tek­­­tiv ədə­­­biy­­­ya­­­tın in­­­ki­­­şa­­­fı tərs­­lik­­­dən onun ci­­­na­­­yə­­­ti döv­­­rü­­­nə düş­­­dü. Kri­­­mi­­­na­­­list­­lər­­­dən fərq­­li ola­­­raq, de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lər hər şe­­­yi ada­­­mın gö­­­zün­­­dən oxu­­­yur. On­­­la­­­ra fakt la­­­zım de­­­yil. Fəhm ki­­­fa­­­yət edir. Fak­­­tı hə­­­yat­­­dan yox, fan­­­ta­­­zi­­­ya­­­la­­­rı içə­­­ri­­­sin­­­də gö­­­tü­­­rür­­­lər. Onun ci­­­na­­­yə­­­ti de­­­tek­­­tiv­­­çi qə­­­lə­­­min­­­dən da­­­ha ma­­­raq­­­lı çı­­­xar. Bu haq­­­da ro­­­man ya­­­zı­­­lar­­­sa, özü bi­­­rin­­­ci onu ta­­­pıb oxu­­­ya­­­caq. An­­­caq özü haq­­­qın­­­da ro­­­man həm də onun ci­­­na­­­yət işi ki­­­mi bir şey ola­­­sı­­­dır. Sə­­­nəd ro­­­lu oy­­­na­­­ya­­­caq.

Hə, rəf­­­ta­­­rın­­­da­­­kı ca­­­ni­­­lik əla­­­mət­­­lə­­­ri­­­ni bir tək de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lər gör­­­mə­­­yə qa­­­bil­­­di. Bu əla­­­mət­­­lər ob­­­yek­­­tiv ola­­­raq öz-özü­­­nə or­­­ta­­­ya çı­­­xır­­­dı. Bə nə, ci­­­na­­­yət or­­­qa­­­nizm­­də də tə­­­bəd­­­dü­­­lat­­­la­­­ra sə­­­bəb olur. Bel əyi­­­lir. İn­­­san di­­­nə yu­­­var­­­la­­­nır da. Qo­­­ca­­­lıq sü­­­rət­­­lə­­­nir. Söh­­­bə­­­tin şi­­­rin ye­­­rin­­­də­­­cə qə­­­fil­­­dən kar və kor ol­­­ma­­­ğı - on­­­da şüb­­­hə do­­­ğu­­­ran əsas cə­­­hət elə bun­­­lar idi. Ar­­­tıq ge­­­cə­­­lər ya­­­ta­­­ğa uzan­­­ma­­­ğı vər­­­diş üz­­­rə­­­dir. On­­­suz da yu­­­xu­­­su ər­­­şə çə­­­ki­­­lib. Yat­­­maz­­­dan qa­­­baq­­­kı və son­­­ra­­­kı pro­­­se­­­du­­­ra­­­lar yer­­­li-ye­­­rin­­­də qa­­­lır. Də­­­mir in­­­ti­­­zam üz­­­rə di­­­şi­­­ni yu­­­ma­­­lı­­­dır. Sə­­­hər du­­­rub id­­­man edir, sü­­­mük­­­lə­­­ri­­­ni şaq­­­qıl­­­da­­­dır. Ar­­­tıq onun üçün gün­­­düz ge­­­cə­­­yə nis­­­bət­­­də toy-bay­­­ram­­­dır. Ma­­­ğıl gün­­­düz ona ci­­­na­­­yə­­­ti­­­ni unut­­­du­­­ra bi­­­lir. Ge­­­cə­­­də bu qa­­­bi­­­liy­­­yət yox­­­dur. Ək­­­si­­­nə, ge­­­cə­­­lər qa­­­rı­­­nın ru­­­hu par­­­laq bir quş olub qo­­­nur pən­­­cə­­­rə­­­yə. Onun ru­­­hu Ay rən­­­gi­­­nə ça­­­lır. Hət­­­ta bir də­­­fə elə bi­­­lib pən­­­cə­­­rə­­­yə qo­­­nan ruh de­­­yil, sa­­­də­­­cə, Ayın pən­­­cə­­­rə­­­də­­­ki ək­­­si­­­dir. Yox, bu, qa­­­rı­­­nın qu­­­şa dön­­­müş ru­­­hu idi - gi­­­ley­­­li-qı­­­naq­­­lı nə­­­zər­­­lə­­­ri­­­ni ona dik­­­miş­­­di. De­­­nən, ay kaf­­­tar, ölüb­­­sən, in­­­san ki­­­mi öl get də-ə! Bəl­­­kə evi­­­ni da­­­lın­­­ca apa­­­rıb qəb­­­ri­­­nə yer­­­ləş­­­di­­­rək?! Am­­­ma öl­­­dü­­­rül­­­mə­­­səy­­­di, ar­­­vad bir-iki ilə özü "öz xo­­­duy­­­nan" ölüb ge­­­də­­­cək­­­di. Öz­­­xo­­­şu­­­na öl­­­səy­­­di, in­­­di­­­yə min ilin ölü­­­sü­­­nə qa­­­rış­­­mış­­­dı. Yax­­­şı­­­ca unu­­­dul­­­muş­­­du da. Di gəl, in­­­di ölü­­­mü ak­­­tu­­­al­­­lı­­­ğı­­­nı sax­­­la­­­yır. Yox, ar­­­tıq sər­­­çə dim­­­di­­­yin­­­dən ili­­­şən ki­­­mi ili­­­şib. Bu kaf­­­tar hər də­­­qi­­­qə ya­­­dı­­­na dü­­­şür. Gu­­­ya iyir­­­mi il növ­­­bə­­­yə du­­­rub al­­­dı­­­ğı evi də tərk et­­­mək is­­­tə­­­mir. Gö­­­rün, ölən­­­də də evi tərk et­­­məz­­­lər? On­­­suz ar­­­tıq "kup­­­ça" da onun adı­­­na de­­­yil.

Hə, onun tö­­­rət­­­di­­­yi ci­­­na­­­yə­­­ti məhz de­­­tek­­­tiv ya­­­zı­­­çı­­­la­­­rın gör­­­mə­­­si eh­­­ti­­­ma­­­lı güc­­­lü idi. Gə­­­rək in­­­dən be­­­lə gu­­­şə­­­ni­­­şin ola. Kü­­­çə, ya ba­­­zar­­­da, hət­­­ta JEK-də­­­ki hər bir kəs tə­­­sa­­­dü­­­fən de­­­te­­­kiv ya­­­zar ola bi­­­lər­­­di. De­­­tek­­­tiv­­­çi­­­nin buy­­­nu­­­zu ol­­­mur ki. On­­­lar­­­la av­­­to­­­bus­­­da ya­­­na­­­şı otu­­­ra da bi­­­lər­­­sən. Çün­­­ki ya­­­zı­­­çı­­­lıq əla­­­və bir məş­­­ğu­­­liy­­­yət­­­dir. Bu heç kə­­­sin üzün­­­də ya­­­zıl­­­mır. Bir adam mü­­­hən­­­dis, ya mü­­­əl­­­lim də olar, həm­­­çi­­­nin de­­­tek­­­tiv ya­­­zar da. Yox, ya­­­ğış­­­dan çı­­­xıb yağ­­­mu­­­ra dü­­­şüb. Bil­­­səy­­­di be­­­lə ola­­­caq, qə­­­lət edib ci­­­na­­­yət tö­­­rət­­­məz­­­di. Kri­­­mi­­­na­­­list­­lər­­­dən giz­­­lən­­­mək pla­­­nı­­­nı uğur­­­lu qur­­­muş­­­du. Uğur­­­suz­­­luq de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lə­­­ri dü­­­şü­­­nən an­­­dan baş­­­la­­­dı. Hər han­­­sı de­­­tek­­­tiv əsər­­­də ob­­­ra­­­zı can­­­lan­­­dı­­­rı­­­lar­­­sa, bat oğ­­lu bat­­­dı. Heç nəy­­­lə də yox, müs­­­tən­­­tiq­­­lər onu ki­­­tab­­­da­­­kı ob­­­raz­­­la tu­­­tuş­­­du­­­rub ta­­­nı­­­ya­­­caq­­­dı­­­lar. De­­­tek­­­tiv ya­­­zar­­­la­­­rın get-ge­­­də ço­­­xal­­­ma­­­sı on­­­da va­­­hi­­­mə­­­ni bi­­­rə-beş güc­­­lən­­­di­­­rir­­­di. Yox, on­­­lar ço­­­xal­­­mır­­­dı­­­lar, hə­­­şə­­­rat ki­­­mi ar­­­tır­­­dı­­­lar. Əs­­­lin­­­də de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lə­­­rin ro­­­lu xə­­­bər­­­çi­­­lik­­­dən öz­­­gə bir şey de­­­yil­­­di. Ci­­­na­­­yət və ona uy­­­ğun cə­­­za da var­­­sa, on­­­la­­­rın cə­­­miy­­­yət­­­də­­­ki ro­­­lu heç cür ay­­­dın de­­­yil. De­­­tek­­­tiv ədə­­­biy­­­yat - ha­­­rın­­­lıq­­­dır. Həm də bu, mü­­­ha­­­ri­­­bə­­­lə­­­rin yox­­­lu­­­ğu­­­na, cə­­­miy­­­yət­­­də sa­­­bit­­­li­­­yə də­­­la­­­lət edir. Hə­­­qi­­­qə­­­tən də, mü­­­ha­­­ri­­­bə­­­də-zad­­­da in­­­san­­­la­­­rın de­­­tek­­­tiv yaz­­­ma­­­ğa vax­­­tı har­­­dan­­­dı? İn­­­gi­­­lis­­­lər de­­­tek­­­ti­­­vi be­­­kar­­­çı­­­lıq­­­dan ya­­­zıb­­­lar. İn­­­di də elə­­­di­­­lər. İn­­­gil­­­tə­­­rə­­­də de­­­tek­­­tiv əsər­­­lə­­­rin bol­­­lu­­­ğu öl­­­kə­­­də mad­­­di ri­­­fah ha­­­lı­­­nın yük­­­sək­­­li­­­yi­­­nə bir sü­­­but­­­dur. Müs­­­təm­­­lə­­­kə­­­çi­­­lik İn­­­gil­­­tə­­­rə­­­də de­­­tek­­­tiv jan­­­rı­­nın in­­­ki­­­şa­­­fı­­­na tə­­­kan ve­­­rib. Yax­­­şı, bə bi­­­zə nə gə­­­lib? Gu­­­ya Azər­­­bay­­­can da İn­­­gil­­­tə­­­rə ol­­­du? Tor­­­paq­­­la­­­rı iş­­­ğal edil­­­miş öl­­­kə­­­yə de­­­tek­­­tiv nə ya­­­ra­­­şar? O cür əsər­­­lər biz­­­də ni­­­yə ço­­­xal­­­sın? Çün­­­ki yel­­be­­yi­­nik, kü­­­yə ge­­­dən­­­lə­­­rik! Bi­­­zim­­­ki də­­­bə uy­­­maq­­­dır. Evin­­­də yox ur­­­va­­­lıq, kön­­­lün­­­dən ke­­­çir dar­­­ğa­­­lıq.

Am­­­ma cə­­­za­­­sı­­­nı tez çək­­­səy­­­di, bəl­­­kə par­­­laq qu­­­şun bu cə­­­fa­­­la­­­rı­­­na dü­­­çar ol­­­ma­­­ya­­­caq­­­dı da. Ci­­­na­­­yət­­­dən şədd elə­­­miş par­­­laq quş yer üzün­­­də ye­­­ga­­­nə nüs­­­xə idi. Onu Al­­­lah ya­­­rat­­­ma­­­mış­­­dı, o, sin­­­te­­­tik tərz­­də özü or­­­ta­­­ya çıx­­­mış­­­dı. Bu quş onun ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nin ye­­­ga­­­nə şa­­­hi­­­di­­­dir və ol­­­sun ki, əda­­­lə­­­ti rəmz­­lən­­­di­­­rir­­­di. Onu nə öl­­­dür­­­mək olur, nə də tu­­­tub ba­­­şı­­­nı at­­­maq. Par­­­laq ru­­­ha­­­ni bir şə­­­kil­­­di. Qa­­­ran­­­lıq­­­da işıl­­­da­­­yır. Bir tək o cə­­­hə­­­ti yax­­­şı­­­dır ki, gün­­­düz­­­lə­­­ri gö­­­rün­­­məz olur. İşə bax, evi adı­­­na ke­­­çi­­­rə­­­li, ev­­­lən­­­mək ya­­­dı­­­na düş­­­mür. Hal­­­bu­­­ki öm­­­rü bo­­­yu ev­­­lən­­­mək üçün ev al­­­maq is­­­tə­­­yib. Yax­­­şı, in­­­di­­­dən bu­­­nun ya­­­dı­­­na ar­­­vad-zad düş­­­mür­­­sə, ne­­­cə ev­­­lə­­­nə­­­cək? Bəl­­­kə zor­­­la ev­­­lən­­­di­­­rə­­­lər; on­­­da da gə­­­rək ar­­­vad­­­la ba­­­cı-qar­­­daş ki­­­mi do­­­la­­­na. Ar­­­va­­­dı yal­­­nız xid­­­mət­­­çi ro­­­lun­­­da gö­­­rə­­­cək.

Ar­­­tıq hər çıq­­­qıl­­­tı­­­dan dik­­­si­­­nir. Bir də­­­fə gö­­­zü hə­­­də­­­qə­­­sin­­­dən çı­­­xıb kü­­­çə­­­də ya­­­nın­­­dan ötən po­­­ta bir ki­­­şi­­­nin gic­­­ga­­­hı­­­na dəy­­­miş­­­di. Cəld adam­­­la­­­ra qa­­­rı­­­şıb göz­­­dən it­­­di. An­­­caq ba­­­şı qa­­­ba­­­ğa-da­­­la çön­­­dük­­­cə, çiy­­­ni ge­­­dib-gə­­­lən­­­lə­­­rə to­­­xu­­­nur­­­du. Ha­­­mı ona de­­­tek­­­tiv­­­çi ki­­­mi gör­­­sə­­­nir­­­di. Bir­­­cə po­­­lis­­­lər­­­dən sa­­­va­­­yı. O, bir də­­­fə hər han­­­sı po­­­li­­­sə bə­­­dən xə­­­sa­­­rə­­­ti ye­­­ti­­­rib tu­­­tul­­­maq is­­­tə­­­miş­­­di. Par­­­laq quş­­­dan bəl­­­kə yal­­­nız bu yol­­­la qur­­­tul­­­maq olar­­dı. An­­­caq ki­­­çik ci­­­na­­­yə­­­tin bö­­­yük ci­­­na­­­yə­­­ti ört-bas­­­dır edə­­­cə­­­yi­­­nə inan­­­ma­­­yıb bu iş­­­dən vaz keç­­­di. Nə ola, ola. Tu­­­tu­­­lar­­­sa da tu­­­tul­­­sun. Cə­­­za ci­­­na­­­yə­­­ti­­­nə uy­­­ğun gə­­­lən­­­də, əl­­­bət, par­­­laq quş on­­­dan əl çə­­­kər.

Bu de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lə­­­rin ya­­­lan­­­çı hu­­­ma­­­nist­­lik­­­lə­­­ri də on­­­dan bi­­­li­­­nir ki, ca­­­ni­­­lə­­­rin yox, tək­­­cə qur­­­ban­­­la­­­rın tə­­­rə­­­fin­­­də du­­­rur­­­lar. On­­­lar­­­dan so­­­ru­­­şa­­­san: bə ca­­­ni in­­­san de­­­yil? Axı, hu­­­ma­­­nizm ona ni­­­yə tət­­­biq edil­­­mə­­­sin?

Son qə­­­ra­­­rı de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lər­­­lə rast­­laş­­­ma­­­maq üçün bur­­­nu­­­nu qa­­­pı­­­dan ba­­­yı­­­ra çı­­­xar­­­ma­­­maq ol­­­du. Qar­­­şı­­­da­­­kı on-on beş ili tür­­­mə­­­də çü­­­rü­­­yün­­­cə, ev­­­də ölər. Hər­­­çənd ev­­­də ona tür­­­mə­­­dən çə­­­tin ola­­­caq­­­dı. Ma­­­ğıl tür­­­mə­­­də "ba­­­lan­­­da" içir­­­di­­lə­­­cək, qa­­­ba­­­ğı­­­na it-pi­­­şik əti tul­­­la­­­ya­­­caq­­­dı­­­lar. Ra­­­hat ev­­­də onu ac ölüm göz­­­lə­­­yir. Əcəb ac­­­ma­­­ya­­­san, acıq­­­ca par­­­laq qu­­­şu ge­­­cə lap­­­ma­­­sı ye­­­rin­­­də gö­­­rüb, tez-tez onun şək­­­li­­­ni çə­­­kə­­­sən. Bəl­­­kə şə­­­kil­­­lə­­­rə kö­­­çü­­­rə-kö­­­çü­­­rə onu "azal­­­dar", yox edər­­­sən də.

Ya­­­rım il bir göz qır­­­pı­­­mın­­­da öt­­­dü. Pən­­­cə­­­rə­­­lə­­­ri sö­­­nük mən­­­zi­­­lin künc­­lə­­­ri­­­ni hö­­­rüm­­­çək tor­­­la­­­rı bə­­­zə­­­miş­­­di. Qo­­­hum­­­lar gə­­­lib qa­­­pı­­­nı sın­­­dı­­­rıb mən­­­zi­­­lin or­­­ta­­­sın­­­da ta­­­van­­­dan asıl­­­mış ske­­­let gör­­­müş­­­dü­­­lər. Kri­­­mi­­­na­­­list­­lər ske­­­le­­­tin ona mən­­­sub­­­lu­­­ğu­­­nu tap­­­ma­­­ca ki­­­mi tap­­­maq is­­­tə­­­yir­­­di­­­lər. De­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lər xə­­­bər tut­­­sa, hər hal­­­da, ci­­­na­­­yə­­­tin sir­­­ri da­­­ha tez açı­­­la bi­­­lər­­­di. Kə­­lə­­fin ucu­­­nu tut­­­dun­­­sa, ge­­­də­­­cək. Əl­­­bət­­­tə, bur­­­da fan­­­ta­­­zi­­­ya bö­­yük rol oy­­na­­yır, önəm kəsb edir. O, qa­­­rı­­­nı öl­­­dür­­­müş­­­dü, bir növ, qa­­­rı da onu öl­­­dür­­­dü. Am­­­ma gö­­­rək bu­­­nu kim tez ta­­­pa­­­caq. Küt kri­­­mi­­­na­­­list­­lər­­­dən­­­sə, ümid də, inam da ye­­­nə de­­­tek­­­tiv­­­çi­­­lə­­­rə­­­dir. 

 

17 may - 23 sent­­yabr 2003-cü il

Digər xəbərlər

Avropa və biz

Azərbaycanda siyasi idilliya ərəfəsi

Qarışıq fikirlər – Müharibə

Şahzadə Dipendranın məhəbbəti

"Kaspar" evi

Şərhlər