ÖLMƏYƏ HAZIR DURUB
| G |
əndalaşların acı qoxusu bəd xəbər vəd edir. Budaqlarda qurcuxan çəyirtkələrin qorxusu əvvəlki kimi div boyda sərçələrdəndi. Yolların "texnika"sız sükutu vahiməli idi.
* * *
Onun saya-narıncı "Şkoda"sı qatar kimi uzun bir maşındı. Təkərləri naxışlı-labirintli - yağışlarda həndəsi fiqurlar şəklində yollara üfüqi bəzəklər vurar. Seyidağa bizi sivilizasiyaya onunla bağlayır. Arxa salonu qapalı stadion tipindədir: içində at min çap, hətta futbol vur. Qarajı-zadı da yox; dünyanın ən azad maşınıdır. Əlbəttə, "Şkoda" yaxın keçmişdəki elmi-texniki inqilablar balası idi. Düzü, hərdən öyünürəm də ki, onun gəlib-getdiyi bir məntəqədə doğulmuşam. Bə nə, "Şkoda" sayəsində kəndimiz beynəlxalq səciyyə daşıyırdı. Hələ uzaqdan səsi gələndə, başını balışa təzəcə atanlardan tutmuş, fıs vurub çoxdan yatanlaracan - hamı yerindən ox kimi sıçrayır. Min ilin kəsafət basanları, burnunu yerə dirəyənlər də ruha gəlir. Can üstə olanlar hələlik canla üzülüşmək istəmir. Seyidağanın üzündən Əzrayıl bir-iki yol xəstələrlə əlbəyaxaya çıxıb. Hə, bu maşın hər bir insan qarşısında təptəzə perspektivlər açır. "Ura! Seyid gəldi!" - eləcə mənim də uşaqlığım yada düşür, istəyirəm qışqıram. Öz aramızdı, "texnika" görmək az iş deyil. Onun gözlərdəki mənzərəsi - bəlkə cana xeyirdi də.
Uzunluğu kimi eni də uzun olan bu maşın qabırğa naziklikdə yollara güclə sığır. Əlbəttə, buralar sənin üçün Çexoslovakiya deyil ki. Çexoslovakiyada yolların qıraqlarını burdakı kimi gəmirtləmirlər. "Şkoda" uçurum bənzərli sağ-sol xəndəklər arası ilə elə gedər, deyərsən, qıl körpüdən keçir. Döngələr Seyidağa üçün riyazi bir problemdi; oralarda hər santimetrin öz hökmü var. Gedib ölümü görüb qayıtmaq, deyir, bu yolayrıcılarını keçməkdən asandır. Ağa hərdən gopologiyanın valını qoyacaq: guya çayı kəsən körpüdən, bir də onun aşağısındakı iki döngədən savayı dünyasında çətinlik görməyib. Cəddinə qurban olaq, çətinlik barəsində gözünün içinəcən yalan deyir. Döngələri çox şişirdir. Guya bilmirik ki, onun həyatının hər nöqtəsi zülümlüdür. Həftənin yeddi gününü on yeddi kərə çaxırın küpünə girmək, ya araq gölündə üzməklə deyil ki. O özünü səhvən xoşbəxt sayır. Onun zahiri xoşbəxtliyi batindəki bədbəxtliyinin təzahürü idi. Onun evini stansiya restoranı yıxdı. "Yaxşı oğlansan" deyə-deyə yanlayar, bir həftəyə-on günə onun iliyini təmizcənə sorardılar. Adamyeyəndi bunlar. Kənddən, özü demiş, "sıfır" həddində çıxır. Cibində siçanlar oynaşa-oynaşa.
"Şkoda"sız hamı məyus gəzir. Deyirsən, insanlar küsülüdür. Onsuz kəndin al-əlvan rəngləri itir, yaşıl yaşıl kimi, qırmızı da qırmızı kimi görsənmir. Ancaq və ancaq bozluq qalır. Deyiləsi sözlər qurtarır. Sözlər uzaq başı Seyidağanın burdan necə çıxıb getməyi barəsində qalır. Elə bilərdin də o, Rusyət səfərinə yox, ondan da o yana - ölüm-itimə gedir. Şübhəsiz, ölüm-itimlər qəribliyin o tayındadır. Qardaş, Rusyət yolu qurd-quşla, onlardan da vəhşi bəni-insanla dopdolu; qaçaq-quldur bir-birinin belinə minib. İndinin keçmişdən fərqi cüzidir. Müharibələr indini keçmişə oxşadır. Amma bu çox düz söhbətdi ki, seyidi cəddi saxlayar. Hər dəfə rus-çeçen müharibəsinin tən ortasından keçirsə də, ona gözün üstə qaşın var deyən olmur. Saathesabı, gedəndə 3-4, gələndə də bir elə müharibə görür. O, səfərlərdə gördüyü müharibələrlə təcrübələnir. Müharibənin başqa cürəsini görməyib. Hərdən gülə-gülə özü özünə "müharibə iştirakçısı" deyir. Quş dili bilən Süleyman kimi çeçenlərin "qardı-qurdu"sundan xəbərdardır. Onların xasiyyətinə beş barmağı kimi bələddir. Çeçenlər nəinki ona çırtma vurmaz, hətta kişiylə dostdular da. Bir gün biri ona qonaq gələsi. Camaat qoşun-qoşun Ağagilə axışırdı: deyirdin əlbət kəndə imam yetişib. Yox, çeçen də, həqiqətən, qabiliyyətli insandı. Təmizcənə adam balası. Üzündən nur tökülürdü. Oturuşu-duruşu - bir müctəhid. Ha baxdım, onda barı ötərgi bir ayıblıqsa görəm, görmədim.
Ölmək Seyidağanın vecinə deyil. Bəlkə də öləcəyi başına girmir. Dəli şeytan deyir, ona "kütbaş" de. "Harda qırıldı, qırıldı", - sözü budur. Ölməyə hazır durmuşdu. Mən özüm turş alçaya bənzər bədənim üzərində yarpaq kimi əsərəm. Maşallah, bədən də nə bədən - yüngül mehdən nasazlayır. ...Oynaqlarımdakı şaqqaşaraqla səhər idmanından qalmıram. Hərçənd çalışaram da idmanı peşəkarlıq dərəcəsinə qaldırmayım. Hər şey vətər-damarların dartılıb-gərilə biləcəyi həcmdə qalsın. Məndə adətdi, payız girər-girməz alt-üst qış paltarlarına keçirəm. Əynimə yun köynəklərin ikisini birdən taxıram. Axı, payız nədir - qışın əmisi oğlu. Payızda soyuq adamı qışdan bərk qapar. Hə, qatbaqat paltarlarda yazacan hamı məni kökəlmiş sanır. Əlüzyuyandan isti suyum əskik olmaz - üşüyənciləm, axı. Aftafam hələ soyuq su görməyib. Əlbəttə, mənimlə Seyidağanın fərqi yerlə göy qədərdi. Rusiyanın qarlı çölləri üzərinə sinəsini gərib gedər. Ancaq gözləri tuluqlanmaqda, böyrəkləri çürüməkdə - qarlar onu yenə bilərdi. Yerin-göyün küləyi-sazağı böyrəklərində cövlan edər. O, böyrəklərin vəzifəsini yaxşı bilir deyə, buna fikir vermir. Böyrək elə şeydi, deyir, bir ömrə çürüyə-çürüyə də çatar. Əşi, ömür uzun da olar, gödək də. Ətağa cəddi, məna birdi. Qırmızımtıl üzü get-gedə qırışlaşır və artıq qırışları özü qırxa bilmir. Ülgücü qırışa paralel çəkməkdənsə, baş kəsirmiş kimi perpendikulyar çəkir. Hərçənd qocalığı boynuna almır da, hələlik onu saya salmır. Vur-tut bir-iki söz bilir: "harda qırıldı, qırıldı". Axı, dünya üzündə dəllək varsa, nə qəm. Dəlləkliyi minillərin qocalıq təcrübəsindən doğan şanlı bir peşə bilirdi. Özü də dəllək necə taraş edirsə, üzü mum kimi yumşaq və qaralan tük dibləriylə də nöqtə-nöqtə bəzəkli olur. Seyidağanın hər kənd-qəsəbədə "pomazok"lu-ülgüclü, "troynoy" odekolonlu xüsusi bir dəlləyi oturub. "Seyidağanın dəlləyi" - onların hamısının ləqəbi birdi. Onun bir tək dəlləklərə tökdüyü xərci mən heç əynimə-qarnıma çəkmirəm. Ancaq o, dəlləyə gözəllik-zad üçün yox ki - gedəcəyi məclisə hörmət naminə gedirdi. Onsuz gözəlliklə arası yoxdu. İnsanın hər bir hərəkəti, deyir, ədəb-ərkan naminə olmalıdı, di vəssalam. "Bə ədəb-ərkan da gözəllik deyilmi?" - ona ünvanlanan bu qınaq qulağına girməz. Gözəlliyi haçansa pozğunluqla əlaqələndirib, birdəfəlik qurtarıb gedib. O, böyük-kiçiklik ustasıdır. Qoca görəndə, az qalır ayaqlarına döşənə, birbəbir barmaqlarından öpə. Ana birçəyi onun üçün müqəddəs şeydi. Birçək söyülərsə, ölüm onun üçün bir "heç"ə dönər, tum çırtlamaq kimi asan iş olar. Bəziləri ona "qorxunc" deyir; bəlkə bu sözlərində haqlıdılar da. Kimin ki gözü qızdı, ölümdən qorxmadı, gərəkdi ondan qorxasan. Şalvarı öndən nə qədər ütülü görsənə, yanı həmişə parıltılı-hamardı. Əlbəttə, bu, şoferliyinin vacib əlamətidir. Onun sənətinə tək elə şalvarla dəqiqcənə diaqnoz qoymaq mümkündü.
Seyidağa Rusyətə Vəli Axundovun vaxtından daş qoyub. İndiyəcənki Azərbaycan padşahlarından bircə onu gözü tutub. Rəhmətlik həkimliyinə uyğun da humanist padşahdı. Elə həmin humanistliyindəndi ki, deyir, respublikalararası alış-verişə "polnı" icazə vermişdi. Hələ üstəlik oralarda evlənib bura gətirirdilər, buralarda evlənib ora aparırdılar. Arın-arxayın. Sərbəstcənə. Azərbaycanı yaz kəpənəkləri kimi metislər bürüməkdəydi. Xristian gəlib müsəlman olurdu, hərdən də müsəlman gedib - xristian. Alimentlərin arası kəsilməzdi. Seyid onda cavandı, bədəni də - daş-dəmir timsalı. Daş-dəmir də yox - tunc. Di gəl, o, o "tunc"un qədrini bilmədi; onu Rusyət-Moskva yolunda paymal etdi. Onun gül kimi səhhətini, şipşirin canını pomidor-sarımsaq çeynədi-yedi. O, poetik qarpızlarla Moskvadan da uzaqlara getmişdi. Kilsə başlı Vladimirəcən, gəmili-qayıqlı Arxangelskə qədər. Norilsk - necədi sənin üçün! Moskva artıq ona evin içi kimi bir yerdi. Həmişə də gedib aləmi gəzib gələr, dibi lehməli, suilanılı-qurbağalı xəndəklərdən yüksələn gəndalaşlara ilişərdi. Hər gəndalaşın da bir yarpağını dartsan, göyə çəyirtkə topası millənər. Hava çəyirtkədən buludlanar. Kənd Ağanın yaralı yeridir. Bəzi yolları yanlardan necə tutublarsa, üstündən adicə kök bir qoyun keçə bilməz. Keçərsə də, çəpərlərə sürtünə-sürtünə, yunu didilə-didilə, dərisi cızıla-cızıla. Hər telin ucunda bir çəngə yun qalır. Oğraşlar torpağı dallarına sarıyıb gora aparacaq, qəbirlərinə döşəyəcəklər! Düzdü, Seyid özü şikayətlənməz, bir kəsi söyməz. Çünki səfərlərdən hamı üçün darıxıb gəlir. Burda ona hər dılğır qiymətlidir. "Şkoda" yolda gəmi kimi batanda, camaat özü söyüb-söylənər: utanmazlar, qızarmazlar! Məəttəlik, deyirdilər, niyə Əli yoluna göz dikənlərin gözləri çırtlayıb yerə tökülmür?!
Gah orda, gah burda gəndalaş budaqları sınıb sallanır: qurusu da var, yaşı-yaşılı da.
Boynuma alıram, "Şkoda"nın kəndə hər qayıdışı mənim üçün əlamətdar hadisə idi. Hətta onun mıxlanıb yolda qalmaqlığı da. Maşının həndəvərində oğlan uşaqları boylarından uca təkərlərin mübahisəsini qılar. Onların fikrincə, heç bir mismar bu təkərləri deşməz. Bax, güllə - hə, deşər. Qızlar "Şkoda"nın rəngini kəlağayılarının qırmızısıyla tutuşdurar.
İl uzunu Seyidağanın paltarlarından benzin qoxusu çəkilməz. Qəttəzə kostyumlarına benzin iyi bədənindən hopur. Biri bir dəfə deyəsi ki, Seyidağanın damarlarından qan yox, benzin axır. "Ola bilsin", - bunu Seyidin özü dedi. Orasını neynirsən, həyatda nə cür sıxıntı-çətinlik olmuş ola, Ağa ondan çıxmağın çəmini bilir. Məncə, yer üzündə elə fövqəladə hadisə ola bilməz ki, Seyidağa onun qarşısında aciz-avara qalsın.
Seyid olmayanda, bizdəki canlanma ancaq ölümlərdəndi. Hər ölənlə kənddə hərəkət çoxalır. Hətta ora-bura qaçanlar gözə dəyir. Yollarda kütləvi səhnələr görünür. Ölü götürənlərdə sanki tətil-nümayiş eləmək qabiliyyəti var. Yaslara hamı təzə və təmiz kostyumlarda gedər. Yas təzə kostyumlarla rövnəqlənər. Deyirsən sərgidir. Hərçənd döngəyə pərçimlənən "Şkoda"nın yanına da təzə geyimlərdə gəlirdilər. Paltar barəsində buraların toyu da, yası da birdi.
Hə, "Şkoda" kəndə bayram kimi girir. Bu bayram yüngül-xoş, məzəli bir zəlzələ bənzərlidir. Ay budu ha, bir də gördün, yer beşik kimi yırğalandı, qapı-pəncərələr, taxçada çinilər cingildəşdi. Armudu stəkanlardakı pürrəngi çay üzlərə şadyanalıq rəmzi kimi yaxıldı. Ancaq mən onda elə bilirəm kənd indi-bu saat tabaq kimi çevrilər.
Seyidağa məndən beş-üç il uşaqdısa da, tez ovraq olmuşdu. Sanki mənzilə yüyürək çatmaq, həyatı tezbazar yekunlaşdırmaq niyyətindəydi. Onunku zülümdü, maşının hər cəfasını özü çəkər: gah altına girir, gah üstünə çıxır. Hıqqanacaq, gücənəcək - yaxşıdı ki, qasığı partlamır.
Mən yuxumu azacıq gecikdirəndə, gic kimi oluram. Sabahı dərsdə dimdiyimi sallayıb mürgü döyürəm. Sinifdəki hər çıqqıltı beynimə qıyıq kimi sancılır. Yağış pəncərəni döyəcləyəndə də, elə bilirəm bunu kimsə məni dolamaq üçün edir. Şuluq uşaqların peysərinə yapışdırdığım şillələrin də sonra hökmən səsi çıxır - valideyinlər üstümə yürüş edir. ...Müəlliminki - lap "voyenni" rejimidi. Ömür saatlara bölünüb. İstəsən də, avaralanmağa imkan yox. Ancaq həm də müəllim Seyidağa-zad deyil ki - gecəni gündüzə qata, sübhəcən oyaq qala. Üstəlik, yuxusuzluq nervlərə balta çalan şeydi - insan hətta ondan keçəlləşir də. Müəllim də keçəl oldu - at getsin. Heç uşağını eləsinə oxutdurmaq da istəməzsən. Keçəl müəllim - antiestetik görsənir.
Amma Seyidağa qar təpələri arasında sübhü diri açar. Yox bir, iş bilmişəm, sən yuxuna haram qat ki, çörək qazanıram. Öz aramızdı, yata-yata yaşamaq yatmaya-yatmaya yaşamaqdan min pay yaxşıdır. Mənim gecələri yatmamağım yadıma gəlmir. Bircə yol yoxlama dəftərlərini gecikdirmişdim: onda da arvad gəldi-getdi, getdi-gəldi, "dur yat", dedi. Anası öyrətmişdi - qızım da başımı keçəl elədi. Amma gör ailəsində cürət edib belə şeyi Seyidağaya deyən olardımı? Basıb iki gözünü bir bəbəkdən çıxarardı.
Bizdə hamı mənim ölümümdən qorxur, üstümdə zağ-zağ əsir. Əlbəttə, hələlik iqtisadi cəhətcə faydalıyam: qoy əssinlər.
Seyid Rusyətdən gəldimi - evi dəmbədəm dolub-boşalacaq. Qapı hər açılanda da içəridən bayıra buxar çıxar. Mən kandardaca buxardan narın yağış sallandığını öz gözlərimlə görmüşəm. Ağa ona dəyməyə gələnlərlə gecə yarısınacan oturar. "Yorulmuşam - cəhənnəmə ki", deyər. Qanacaqsızlıq edib əsnəməz. Əsnəməyi özünə yasaq buyurub. Bu barədə dəmir hərbi intizamı var. Arvad-uşaq da qonşu gözdə səksəkədə. Səsdən-cingiltidəncə göydə tuturlar: kimin qənşərində stəkanı boşdur. Burda siqaret siqaretə calanır, samovar - samovara. Onun hər səfəri, necə deyərlər, təzə nağıllar çələngidir. Hər nağıl da buruq-buruq tüstülərlə halələnir. Üzüm ayağınızın altına, vaxtında evlənsəydim, indiyə nəvəm olardı, ancaq mən də heyrətdən onun söhbətlərinə uşaq kimi ağzıaçıla qulaq kəsilirəm. Onunkuna bənzər çətin-romantik həyat görən mənəsə də niyə qismət olmadı? İndən belə yəqin olmaz da. Mən bircə dəfə səfərə çıxsam, evə sink tabutda dönərəm. Bayaq dedim, meh əsdimi, burnum axır. Sərin dağ havasında sətəlcəmim hazırdı. Bunun dərdindən dağ mənə haramdır. Məclislərdə ən şirin söhbətim də əlifbadan uzağa getməz. "A" böyük, "a" balaca - əşi, ömür bitib-tükəndi, ta nə qədər olar! Hərfləri yuxuda da görürəm. Bir dəfə yuxuda qıçıəyri hərflərdən üstümə ləşkər yerimişdi. Tərif olmasın, dəryaca ağlım var, ancaq hərlənib-fırlanıb hər dəfə yenidən ibtidai şeylərə dirənirəm. Alnıma yazılıb: çörəyim ibtidailikdən çıxır.
Seyidağa Rusyəti fırlananacan, görürdün, qohum-əqrəbadan başını quzu kimi sakitcənə yerə qoyanı olurdu. Onda gəlib əvvəl öz süfrəsi başında kimin necə getdiyini ətraflı öyrənər, ağzına bir şey atıb, sırayla yas yerlərini gəzərdi. Onun başsağlıqları qəribə cürdü. Üzünü ehmalca hüzür sahibinin üzünə söykəyər, əlini iki-üç kərə yüngülcə kürəyinə vurar, qurtarar gedər. Dilindən "rəhmət" kəlməsi eşitməzsən. "Rəhmət"i saxtakarlıq sayır. Di gəl, necə işdisə, camaat onu görəndə göz qabağındaca dirçəlir. Gözlər güləcək. Elə bilirsən doğmaca qardaşları gəlib. Ondan ötrü ölənlər vardı. Yasdan silkinər, ölüyə yanmağı yerə qoyardılar. Həm də Seyidağa heç vaxt bizim kimi eləməz; məzənnə-zad gözləmədən yas sahibinin cibinə bir qom pul basar. Bəlkə qədərini özü də bilməz. Özü bilmirsə, mən - göydə bilmərəm. Hə, sonradan-sonraya bir tək həmin adam özü sayıb-bilmiş olar. Biz - müəllimlər, ölü misallıyıq - yaslara məzənnədən artıq bir qəpik də salmarıq. Biz ölünün dalından el qaydasınca dəyənlərik.
Seyidağa ölüm barəsində Allahın işlərinə qarışmağı düdəməlik-düdüklük sayar. Özü oğul kimi ölməyə hazır durub. Ya zəlzələdən, deyir, ya vəlvələdən: harda qırıldı, qırıldı. Deyir, harda başına daş düşdü, düşdü. Qətiyyən fikirləşməz də ki, birdən qarlı-qaranlıq yollarda qurd-quşa yem oldu. Dünya qulağına deyil. Dərd-qəm onun yan-yörəsindən vıyıltıyla ötür. Demir insanın motoru getdiyi yerdəcə sönə bilər. İnişil Moskvada - "motel"dəcə ürəyi tutubmuş. "İnfarktdı", deyiblər. Bu da qayıdıb ki - "Nə olsun? İnfarkt da insan üçündü, donuz üçün deyil ki". "İnfarkt insanın bəzəyidi", - bir dəfə də belə deyib. "Xəstə görməmisiniz?" - başına toplaşanları bərk acılayıb. Seyid orda da ölməyə hazır imiş. Ölüm ayağında da əvvəlki fikrindən dönməyib. Müalicəsinə kəndə gəlib çıxmaq xatirinə razılıq verib. Mitilini ordan bura sürümək el-obaya baha oturardı. Ölümündən özü də yox, həkimlər qorxub. Düzdü, o, həkimlərin qorxmaqlığında saxtalıq tutmuşdu. Vallah, onlar heç də səmimi deyil; ondan ötrü yalandan qorxurdular. Onların "insanlığ"ı bürokratikdi. O, ölümdən qurtuluş yolunu heç vaxt aramayıb. Ölümdən qaçmaq əbləhlikdi, deyər. Haq şeydən qaçmazlar. Türmədən, bax, hə, qaçarlar. Türmə alçaq yerdi. İnşallah, hələ türməyəcən alçalmayıb, alçalmaz da. Hər şey bir yana, öz seyidliyinə hörmət qoyub cinayətə getməz. Cəddi ona nəzarətçidir.
Mən utanmazcasına cavan qalırdımsa da, gələcəkdə ölməmək üçün əlimin altında heç bir vasitə yoxdu. Məndə həyata qayıtmaq mexanizmi yox dərəcəsindəydi. Seyidağa istəsə, heç ölməz də. Lakin ölməməyi kefi çəkmir. Hə, ölməmək üçün... yüzlərcə dostu var. Dünyanın bütün yaxşı həkimlərini yığıb üstünə tökərdilər. Onun təkcə yarımhəkim dəlləkləri bir ordu qədərdi. Ancaq dediyim kimi bu dünyadan beşəlli yapışmayıb, ölməməyə çalışmır. Əksinə, bir yanını boş buraxıb. Həkimə-zada bir yeri "sanki neştərlə deşiləndə" gedər. Ya əsasən dişə görə. Ağrısı olmaya, Ətağa cəddi, ölümdən yaxşısı, ölməkdən asanı yoxdu. Ən çətin şey döngələri burulmaqdı.
Mən özüm can üstündə yarpaq kimi əsənlərdənəm. Yox, yağış-qar, payız-qış mənə bata bilməz. Məktəb şkafımda hazırcana quru ayaqqabılarım durar. Köhnə dəbli iç-içə qaloşlar mənim əsl malımdı. Su verməyən çəkmələr mənim üçün "Volqa"dan-"Mersedes"dən üstündü. Şofer olam ha, vur öldür, Seyidağa olub, maşın altına girmərəm. Günümə bir ovuc onluq qızıl verələr, maşına altdan baxmaram. Seyid isə nə həyatı, nə ölümü vecinə alır. Elə bil xəstəliyi özü gəzir, ancaq tapmır. Əksər vaxtları Moskvaya tək gedər. Yolu uzaq düşərsə də, gedən baş Qroznıdan keçər. Elə gələn baş da. Kişi çeçenlərin bərk dostudur. Hazırcana quş dili bilən Süleymandı. Onların müharibəsindən də xoşu gəlir. Bunun onlara, onların da buna sözü qanundur. Arada söhbət gəzir də ki, onu oraya bağlayan tamam başqa şeydir - arvad məsələsi. Guya dost-zad bəhanədi. Hərçənd bir tək arvad da - inandırıcı deyil. Bu, ömründə əsl səbəb ola bilməz. Yollarda hamı onun başına and içir. O, kasıblar anasıdır. Get-gedə qocalmağına da baxmırlar; indinin özünəcən yol boyundakı kənd-qəsəbələrdə ona evlənmək təklif edirlər. Yerli polislər ona "çes" verir.
Ölülərlə aram yox, mənim dirilər barəsində hiss-həyəcanım yalnız ondan yanaydı. Qırmızı "Şkoda"sının gəlişi mənim üçün hər şeydi. Nə gizlədim, həyatım onun gəliş-gedişləriylə mənalanırdı. Gəlişi sevinc, gedişi məyusluqdu. Mən bir çox hikmətləri də ondan əxz eləmişdim. Darıxmağım ancaq onun uzaq səfərləri vaxtı olur. Gəldi - ordakı, getdi - burdakı işlərindən danışaram. Ondan danışanda, dedi-qodudan uzaq olursan. Onun barəsindəki heç bir söhbətə qeybət deyə bilməzdin.
Mən ölməyin dərdindən rayondan qırağa çıxmaram. Hayıf deyil, öz xarabanda ayaqlarını uzadasan. Çataçat molla başının üstünü kəsdirə. Üstündə ağlayıb-üz cıralar. El də səni kaşan-kaşanla aparıb basdıra. Qəriblikdə ölənəsə nə orda ağlayırlar, nə də hələlik burda. Qərib nə şapda olur, nə şupda - ölüsü aradaca itir. Ya bəxt-ya qismət, bəlkə burda bir az sızıldaşıb-ağlayalar. Gərək bacarıb ölməyəsən. Bu müəllimliyin də "təkmilləşmə"si olmaya - Bakıda ölməkdən yamanca qorxurdum. Bura gətirməyin dərdindən, çaşıb oradaca - Abşeronun daş-kəsəyinə quylayardılar. Basdırıldın da - batdın, heç hara tərpənə bilməzsən.
Amma Seyidağa ölməyə hazır durmuşdu. Ölüm barəsində fikir çəkməz, belə "boş şey"lərə vaxt itirməz. Mən bir müəllim kimi onun tərbiyəsinə mat qalmışdım. Pedaqogikada onunkuna bənzər tərbiyə barəsində yek kəlmə də tapmazsan.
* * *
"Şkoda" çoxdan gözə dəymirdi. Gəlməyi gecikirdi. Kənd Seyidağasız darıxmışdı. Ondan ötrü burnumuzun ucu göynəyirdi. Ürəyimizə də min cür fikir gəlir. Ancaq ölməyə hazır durubsa da, təsəllimiz onun ölümdən xilas yollarını bilməsi idi. O, kəndə gəlməmiş qəti ölməz. Öz razılığı olmaya, Əzrayıl onu heç cür apara bilməz. Yeri gəlsə, onunla çarpışar da. Üstəlik, çeçenlər də onun dostu. - hara ölür? Ancaq yox, kənd xoflanmışdı. Onun öldüsündən xəbər yoxdusa da, axı, qaldısından da yoxdu. İndi nə biləsən, dünyanın harasındadı. Zibil Rusyət planetin yarısını tutub. Hərçənd gəlməyəcəyi təhlükəsi artırdısa da, hələ gələcəyinə gümanlar da itməmişdi.
Gəndalaşların quru-sınıq budaqları təzə-tər yaşıl budaqlardan görünməz olmuşdu. Hərdən də yolların üstü çəyirtkə qanadlarıyla örtülür. İraq olsun, onda yol yas mağarına bənzəyir.
27.X. - 13.XII.1999