ÖL­­MƏ­­YƏ HA­­ZIR DU­­RUB

Tarix: 25-06-2021 16:36
Baxış sayı: 24

 

G

ən­­da­­laş­­la­­rın acı qo­­xu­­su bəd xə­­bər vəd edir. Bu­­daq­­lar­­da qur­­cu­­xan çə­­yirt­kə­­lə­­rin qor­­xu­­su əv­­vəl­­ki ki­­mi div boy­­da sər­­çə­­lər­­dən­­di. Yol­­la­­rın "tex­­ni­­ka"sız sü­­ku­­tu va­­hi­­mə­­li idi.

* * *

Onun saya-na­rın­cı "Şko­­da"sı qa­­tar ki­­mi uzun bir ma­­şın­­dı. Tə­­kər­­lə­­ri na­­xış­­lı-la­­bi­­rint­li - ya­­ğış­­lar­­da hən­­də­­si fi­­qur­­lar şək­­lin­­də yol­­la­­ra üfü­­qi bə­­zək­­lər vu­­rar. Se­­yi­­da­­ğa bi­­zi si­­vi­­li­­za­­si­­ya­­ya onun­­la bağ­­la­­yır. Ar­­xa sa­­lo­­nu qa­­pa­­lı sta­­di­­on ti­­pin­­də­­dir: için­­də at min çap, hət­­ta fut­­bol vur. Qa­­ra­­jı-za­­dı da yox; dün­­ya­­nın ən azad ma­­şı­­nı­­dır. Əl­­bət­­tə, "Şko­­da" ya­­xın keç­­miş­­də­­ki el­­mi-tex­­ni­­ki in­­qi­­lab­­lar ba­­la­­sı idi. Dü­­zü, hər­­dən öyü­­nü­­rəm də ki, onun gə­­lib-get­­di­­yi bir mən­tə­­qədə do­­ğul­­mu­­şam. Bə nə, "Şko­­da" sa­­yə­­sin­­də kən­­di­­miz bey­­nəl­­xalq sə­­ciy­­yə da­­şı­­yır­­dı. Hə­­lə uzaq­­dan sə­­si gə­­lən­­də, ba­­şı­­nı ba­­lışa tə­­zəcə atan­­lar­­dan tut­­muş, fıs vu­­rub çox­­dan ya­­tan­­la­­ra­­can - ha­­mı ye­­rin­­dən ox ki­­mi sıç­­ra­­yır. Min ilin kə­­sa­­fət ba­­san­­la­­rı, bur­­nu­­nu ye­­rə di­rə­yən­­lə­r də ru­­ha gə­­lir. Can üs­­tə olan­­lar hə­­lə­­lik can­la üzü­lüş­mək is­­tə­­mir. Se­­yi­­da­­ğa­­nın üzün­dən Əz­­ra­­yıl bir-iki yol xəs­­tə­­lər­­lə əl­­bə­­ya­­xa­­ya çı­xıb. Hə, bu ma­­şın hər bir in­­san qar­­şı­­sın­­da təp­tə­­zə pers­pek­­tiv­­lər açır­. "Ura! Se­­yid gəl­­di!" - elə­­cə mə­­nim də uşaq­­lı­­ğım ya­­da dü­­şür, is­­tə­­yi­­rəm qış­­qı­­ram. Öz ara­­mız­­dı, "tex­­ni­­ka" gör­­mək az iş de­­yil. Onun göz­­lər­dəki mən­­zə­­rə­­si - bəl­kə cana xe­­yir­­di də.

Uzun­luğu kimi eni də uzun olan bu ma­­şın qa­­bır­­ğa na­­zik­­lik­­də yol­­la­­ra güc­­lə sı­­ğır. Əl­­bət­­tə, bu­­ra­­lar sə­­nin üçün Çe­­xos­­lo­­va­­ki­­ya de­­yil ki. Çe­­xos­­lo­­va­­ki­­ya­­da yol­­la­­rın qı­­raq­­la­­rı­­nı bur­­da­­kı ki­­mi gə­­mirt­lə­­mir­­lər. "Şko­­da" uçu­­rum bən­­zər­­li sağ-sol xən­­dək­­lər ara­­sı ilə elə ge­­dər, de­­yər­­sən, qıl kör­­pü­­dən ke­­çir. Dön­­gə­­lər Se­­yi­­da­­ğa üçün ri­­ya­­zi bir prob­­lem­­di; ora­­lar­­da hər san­­ti­­met­­rin öz hök­­mü var. Ge­­dib ölü­­mü gö­­rüb qa­­yıt­­maq, de­­yir, bu yo­­lay­­rı­­cı­­la­­rı­­nı keç­­mək­­dən asan­­dır. Ağa hər­­dən go­­po­­lo­­gi­­ya­­nın va­­lı­­nı qo­­ya­caq: gu­­ya ça­­yı kə­­sən kör­­pü­­dən, bir də onun aşa­­ğı­­sın­­da­­kı iki dön­­gə­­dən sa­­va­­yı dün­­ya­­sın­­da çə­­tin­­lik gör­­mə­­yib. Cəd­­di­­nə qur­­ban olaq, çə­­tin­­lik ba­­rə­­sin­­də gö­­zü­­nün içi­­nə­­cən ya­­lan de­­yir. Dön­­gə­­lə­­ri çox şi­­şir­­dir. Gu­­ya bil­­mi­­rik ki, onun hə­­ya­­tı­­nın hər nöq­­tə­­si zü­­lüm­­lü­dür.  Həf­­tə­­nin yed­­di gü­­nü­­nü on yed­­di kə­­rə ça­­xı­­rın kü­­pü­­nə gir­­mək, ya araq gö­­lün­­də üz­­mək­­lə de­­yil ki. O özü­­nü səh­­vən xoş­­bəxt sa­­yır. Onun za­­hir­­i xoş­­bəxt­li­­yi ba­­tin­­də­­ki bəd­­bəxt­li­­yi­­nin tə­­za­­hü­­rü idi. Onun evi­­ni stan­­si­­ya res­­to­­ra­­nı yıx­­dı. "Yax­­şı oğ­­lan­­san" de­­yə-de­­yə yan­­la­­yar, bir həf­­təyə-on­ gü­­nə onun ili­­yi­­ni tə­­miz­­cə­­nə so­­rar­­dı­­lar. Adam­­ye­­yən­­di bun­­lar. Kənd­dən, özü de­­miş, "sı­­fır" həd­­­din­­də çı­­xır. Ci­bin­də si­çan­lar oy­naşa-oy­naşa.

"Şko­­da"sız ha­­mı mə­­yus gə­­zir. De­­yir­­sən, in­­san­­lar kü­­sü­­lü­­dür. On­­suz kən­­din al-əl­­van rəng­lə­­ri itir, ya­şıl ya­şıl kimi, qır­­mı­­zı da qır­­mı­­zı ki­­mi gör­­sən­­mir. An­­caq və an­­caq boz­luq qa­­lır. De­­yi­­lə­­si söz­­lər qur­­ta­­rır. Söz­­lər uzaq ba­­şı Se­­yi­­da­­ğa­­nın bur­­dan necə çı­­xıb get­­mə­­yi ba­­rə­­sin­­də qa­­lır. Elə bi­­lər­­din də o, Rus­­yət sə­­fə­­ri­­nə yox, on­­dan da o ya­­na - ölüm-iti­­mə ge­­dir. Şüb­­hə­siz, ölüm-itim­­lər qə­­rib­­li­­yin o ta­­yın­­da­­dır. Qar­­daş, Rus­­yət yo­­lu qurd-quş­­la, on­­lar­­dan da vəh­­şi bə­­ni-in­­san­­la dop­do­­lu; qa­­çaq-qul­­dur bir-bi­­ri­­nin be­­li­­nə mi­­nib. İn­­di­­nin keç­­miş­­dən fər­­qi cü­­zi­­dir. Mü­­ha­­ri­­bə­­lər in­­di­­ni keç­­mi­­şə ox­­şa­­dır. Am­ma bu çox düz söh­­bət­­di ki, se­­yi­­di cəd­­di sax­­la­­yar. Hər dəfə rus-çe­­çen mü­­ha­­ri­­bə­­si­­nin tən or­­ta­­sın­­dan ke­­çir­­sə də, ona gö­­zün üs­­tə qa­­şın var de­­yən ol­mur. Sa­­at­­he­­sa­­bı, ge­­dən­­də 3-4, gə­­lən­­də də bir elə mü­­ha­­ri­­bə gö­­rür. O, sə­­fər­­lər­­də gör­­dü­­yü mü­­ha­­ri­­bə­­lər­­lə təc­­rü­­bə­­lə­­nir. Mü­­ha­­ri­­bə­­nin baş­­qa cü­­rə­­si­­ni gör­­mə­­yib. Hər­­dən gü­­lə-gü­­lə özü özü­­nə "mü­­ha­­ri­­bə iş­­ti­­rak­­çı­­sı" de­­yir. Quş di­­li bi­­lən Sü­ley­man ki­­mi çe­­çen­­lə­­rin "qar­dı-qur­du"sun­dan  xə­­bər­­dar­­dır. On­­la­­rın xa­­siy­­yə­­ti­­nə beş bar­­ma­­ğı ki­­mi bə­­ləd­­dir. Çe­­çen­­lər nə­­in­­ki ona çırt­ma vur­­maz, hət­­ta ki­­şiy­­lə dost­du­­lar da. Bir gün bi­­ri ona qo­­naq gə­­lə­­si. Ca­­ma­­at qo­­şun-qo­­şun Ağa­­gi­­lə axı­­şır­­dı: de­­yir­­din əl­­bət kən­­də imam ye­­ti­­şib. Yox, çe­­çen də, hə­­qi­­qə­­tən, qa­­bi­­liy­­yət­­li in­­san­­dı. Tə­miz­cənə adam ba­lası. Üzün­­dən nur tö­­kü­­lür­­dü. Otu­­ru­­şu-du­­ru­­şu - bir müc­tə­hid. Ha bax­­dım, on­­da ba­­rı ötər­­gi bir ayıb­­lıq­sa gö­­rəm, gör­­mə­­dim.

Öl­­mək Se­­yi­­da­­ğa­­nın ve­­ci­­nə de­­yil­. Bəl­­kə də ölə­­cə­­yi ba­­şı­­na gir­­mir­. Də­­li şey­­tan de­­yir, ona "küt­baş" de. "Har­­da qı­­rıl­­dı, qı­­rıl­­dı", - sö­­zü bu­­dur. Öl­­mə­­yə ha­­zır dur­­muş­­du. Mən özüm turş al­­ça­­ya bən­­zər bə­­də­­nim üzə­­rin­­də yar­­paq ki­­mi əsər­­əm. Ma­­şal­­lah, bə­­dən də nə bə­­dən - yün­­gül meh­­dən na­­saz­­la­­yır. ...Oy­­naq­­la­­rım­­da­­kı şaq­­qa­­şa­­raq­­la sə­­hər id­­ma­­nın­­dan qal­­mı­­ram. Hər­­çənd ça­­lı­­şa­­ram da id­­ma­­nı pe­­şə­­kar­­lıq də­­rə­­cə­­si­­nə qal­­dır­­ma­­yım. Hər şey və­­tər-da­­mar­­la­­rın dar­­tı­­lıb-gə­­ri­­lə bi­­lə­­cə­­yi həcm­də qal­­sın. Mən­­də adət­­di, pa­­yız gi­­rər-gir­­məz alt-üst qış pal­­tar­­la­­rı­­na ke­­çi­­rəm. Əy­nimə yun köy­­nək­­lə­­rin iki­­si­­ni bir­­dən ta­­xı­­ram. Axı, pa­­yız nə­­dir - qı­­şın əmi­­si oğ­­lu. Pa­­yız­­da so­­yuq ada­­mı qış­­dan bərk qa­­par. Hə, qat­­ba­­qat pal­­tar­­lar­­da ya­­za­­can ha­­mı mə­­ni kö­­kəl­­miş sa­­nır. Əlüz­­yu­­yan­­dan is­­ti su­­yum əs­­kik ol­­maz - üşü­­yən­­ci­­ləm, axı. Af­­ta­­fam hə­­lə so­­yuq su gör­­mə­­yib. Əl­­bət­­tə, mə­­nim­­lə Se­­yi­­da­­ğa­­nın fər­­qi yer­­lə göy qə­­dər­­di. Ru­­si­­ya­­nın qar­­lı çöl­­lə­­ri üzə­­ri­­nə si­­nə­­si­­ni gə­­rib ge­­dər. An­­caq göz­­lə­­ri tu­­luq­­lan­­maq­­da, böy­­rək­­lə­­ri çü­­rü­­mək­­də - qar­­lar onu ye­­nə bi­­lər­­di. Ye­­rin-gö­­yün kü­­lə­­yi-sa­­za­­ğı böy­­rək­­lə­­rin­­də  cöv­­lan edər. O, böy­­rək­­lə­­ri­n və­zi­fə­sini yax­şı bi­­lir deyə, bu­­na fi­­kir ver­­mir. Böy­­rək elə şey­­di, de­­yir, bir öm­­rə çü­­rü­­yə-çü­­rü­­yə də ça­­tar. Əşi, ömür uzun da olar, gö­­dək də. Əta­­ğa cəd­­di, mə­­na bir­­di. Qır­­mı­­zım­­tıl üzü get-ge­­də qı­­rış­­la­­şır və ar­­tıq qı­­rış­­la­­rı özü qır­­xa bil­­mir. Ül­­gü­­cü qı­­rı­­şa pa­ra­lel çək­mək­dən­sə, baş kə­­sir­­miş ki­­mi per­­pen­­di­­kul­­yar çə­­kir. Hər­­çənd qo­­ca­­lı­­ğı boy­­nu­­na al­­mır da, hə­­lə­­lik onu sa­­ya sal­­mır. Vur-tut bir-iki söz bi­­lir: "har­­da qı­­rıl­­dı, qı­­rıl­­dı". Axı, dün­­ya üzün­­də dəl­­lək var­­sa, nə qəm. Dəl­­lək­­li­­yi mi­­nil­­lə­­rin qo­­ca­­lıq təc­­rü­­bə­­sin­­dən do­­ğan şan­­lı bir pe­­şə bi­­lir­­di. Özü də dəl­­lək ne­­cə ta­­raş edir­­sə, üzü mum ki­­mi yum­­şaq və qa­­ra­­lan tük dib­­lə­­ri­y­lə də nöq­­tə-nöq­­tə bə­­zək­­li olur. Se­­yi­­da­­ğa­­nın hər kənd-qə­­sə­­bə­­də "po­­ma­­zok"lu-ül­­güc­­lü, "troy­­noy" ode­­ko­­lon­­lu xü­­su­­si bir dəl­­lə­­yi otu­­rub. "Se­­yi­­da­­ğa­­nın dəl­­lə­­yi" - on­­la­­rın ha­­mı­­sı­­nın lə­­qə­­bi bir­­di. Onun bir tək­ dəl­­lək­­lə­­rə tök­­dü­­yü xər­­ci mən heç əy­­ni­­mə-qar­­nı­­ma çək­­mi­­rəm. An­­caq o, dəl­­lə­­yə gö­­zəl­­lik-zad üçün yox ki - ge­­də­­cə­­yi məc­­li­­sə hör­­mət na­­mi­­nə ge­­dir­­di. On­­suz gö­­zəl­­lik­­lə ara­­sı yox­­du. İn­­sa­­nın hər bir hə­­rə­­kə­­ti, de­­yir, ədəb-ər­­kan na­­mi­­nə ol­­ma­­lı­­dı, di vəs­­sa­­lam. "Bə ədəb-ər­­kan da gö­­zəl­­lik de­­yil­­mi?" - ona ün­­van­­la­­nan bu qı­­naq qu­­la­­ğı­­na gir­­məz. Gö­­zəl­­li­­yi ha­­çan­­sa poz­­ğun­­luq­­la əla­­qə­­lən­­di­­rib, bir­­də­­fə­­lik qur­­ta­­rıb ge­­dib. O, bö­­yük-ki­­çik­­lik us­­ta­­sı­­dır. Qo­­ca gö­­rən­­də, az qa­­lır ayaq­­la­­rı­­na dö­­şə­­nə, bir­­bə­­bir bar­­maq­­la­­rın­­dan öpə. Ana bir­­çə­­yi onun üçün mü­­qəd­­dəs şey­­di. Bir­­çək sö­­yü­­lər­­sə, ölüm onun üçün bir "heç"ə dö­­nər, tum çırt­la­­maq ki­­mi asan iş olar. Bə­­zi­­lə­­ri ona "qor­­xunc" de­­yir; bəl­­kə bu söz­­lə­­rin­­də haq­­lı­­dı­­lar da. Ki­min ki gö­­zü qız­­dı, ölüm­­dən qorx­ma­­dı, gə­­rək­­di on­­dan qor­­xa­­san. Şal­­va­­rı ön­­dən nə qə­­dər ütü­­lü gör­­sə­­nə, ya­­nı hə­­mi­­şə pa­­rıl­­tı­­lı-ha­­mar­­dı. Əl­­bət­­tə, bu, şo­­fer­­li­­yi­­nin va­­cib əla­­mə­­ti­­dir. Onun sə­­nə­­ti­­nə tək elə şal­­var­­la də­­qiq­­cə­­nə di­­aq­­noz qoy­­maq müm­­kün­­dü.

Se­­yi­­da­­ğa Rus­­yə­­tə Və­­li Axun­­do­­vun vax­­tın­­dan daş qo­­yub. İn­­di­­yə­­cən­­ki Azər­­bay­­can pad­­şah­­la­­rın­­dan bir­­cə onu gö­­zü tu­­tub. Rəh­­mət­­lik hə­­kim­­li­­yi­­nə uy­­ğun da hu­­ma­­nist pad­­şah­­dı. Elə hə­­min hu­­ma­­nist­li­­yin­­dən­­di ki, de­yir, res­­pub­­li­­ka­­la­­ra­­ra­­sı alış-ve­­ri­­şə "pol­­nı" ica­­zə ver­­miş­­di. Hə­­lə üs­­tə­­lik ora­­lar­­da ev­­lə­­nib bu­­ra gə­­ti­­rir­­di­­lər, bu­­ra­­lar­­da ev­­lə­­nib ora apa­­rır­­dı­­lar. Arın-ar­xa­yın. Sər­bəst­cənə. Azər­­bay­­can­­ı yaz kə­pə­nək­ləri kimi me­­tis­­lə­r bü­rü­mək­dəy­di. Xris­­ti­­an gə­­lib mü­­səl­­man olur­­du, hər­­dən də mü­­səl­­man ge­­dib - xris­­ti­­an. Ali­­ment­lə­­rin ara­­sı kə­­sil­­məz­­di. Se­­yid on­­da ca­­van­­dı, bə­­də­­ni də - daş-də­­mir tim­salı. Daş-də­­mir də yox - tunc. Di gəl, o, o "tunc"un qəd­­ri­­ni bil­­mə­­di; onu Rus­­yət-Mosk­va yo­­lun­­da pay­­mal et­­di. Onun gül ki­­mi səh­­hə­­ti­­ni, şip­şi­rin ca­nını po­­mi­­dor-sa­­rım­­saq çey­nədi-ye­­di. O, po­­e­­tik qar­­pız­­lar­­la Mosk­va­­dan da uzaq­­la­­ra get­­miş­­di. Kil­­sə baş­­lı Vla­­di­­mi­­rə­­cən, gə­­mi­­li-qa­­yıq­­lı Ar­­xan­­gels­kə qə­­dər. No­­rils­k - ne­­cə­­di sə­­nin üçün! Mosk­va ar­­tıq ona evin içi ki­­mi bir yer­­di. Hə­­mi­­şə də ge­­dib alə­­mi gə­­zib gə­­lər, di­­bi leh­­mə­­li, su­­i­­lan­­ı­­lı-qur­­ba­­ğa­­lı xən­­dək­­lər­­dən yük­­sə­­lən gən­­da­­laş­­la­­ra ili­­şər­­di. Hər gən­­da­­la­­şın da bir yar­­pa­­ğı­­nı dart­san, gö­­yə çə­­yirt­kə to­­pa­­sı mil­­lə­­nər. Ha­­va çə­­yirt­kə­­dən bu­­lud­­la­­nar. Kənd Ağa­­nın ya­­ra­­lı ye­­ri­­dir. Bə­­zi yol­­la­­rı yan­lar­dan ne­­cə tu­­tub­­lar­­sa, üs­­tün­­dən adi­­cə kök bir qo­­yun ke­­çə bil­məz. Ke­­çər­­sə də, çə­­pər­­lə­­rə sür­­tü­­nə-sür­­tü­­nə, yunu di­dilə-di­dilə,  də­risi cı­zıla-cı­zıla. Hər te­lin ucun­­da bir çən­­gə yun qa­­lır. Oğ­­raş­­lar tor­­pa­­ğı dal­­la­­rı­­na sa­­rı­­yıb gora apa­­ra­­caq, qə­bir­lə­rinə dö­­şə­­yə­­cək­­lər! Düz­­dü, Se­­yid özü şi­­ka­­yət­­lən­­məz, bir kə­­si söy­­məz. Çün­­ki sə­­fər­­lər­­dən ha­­mı üçün da­­rı­­xıb gə­­lir. Bur­­da ona hər dıl­ğır qiy­­mət­­li­­dir. "Şko­­da" yol­da gəmi kimi ba­­tan­­da, ca­­ma­­at özü sö­yüb-söy­­lə­­nər: utan­­maz­­lar, qı­­zar­­maz­­lar! Mə­­ət­­tə­­lik, de­­yir­­di­­lər, ni­­yə Əli yo­­lu­­na göz di­­kən­­lə­­rin göz­­lə­­ri çırt­la­­yıb ye­­rə tö­­kül­­mür?!

Gah or­­da, gah bur­­da gən­­da­­laş bu­­daq­­la­­rı sı­­nıb sal­­la­­nır: qu­­ru­­su da var, ya­­şı-ya­­şı­­lı da.

Boy­­nu­­ma alı­­ram, "Şko­­da"nın kən­­də hər qa­­yı­­dı­­şı mə­­nim üçün əla­­mət­­dar ha­­di­­sə idi. Hət­­ta onun mıx­­la­­nıb yol­­da qal­­maq­­lı­­ğı da. Ma­­şı­­nın hən­­də­­və­­rin­­də oğ­­lan uşaq­­la­­rı boy­­la­­rın­­dan uca tə­­kər­­lə­­rin mü­­ba­­hi­­sə­­si­­ni qı­­lar. On­­la­­rın fik­­rin­­cə, heç bir mis­­mar bu tə­­kər­­lə­­ri deş­­məz. Bax, gül­­lə - hə, de­­şər. Qız­­lar "Şko­­da"nın rən­­gi­­ni kə­­la­­ğa­­yı­­la­­rı­­nın qır­­mı­­zı­­sıy­­la tu­­tuş­­du­­rar.

İl uzunu Se­­yi­­da­­ğa­­nın pal­­tar­­la­­rın­­dan ben­­zin qo­­xu­­su çə­kil­məz. Qət­­tə­­zə kost­yum­­la­­rı­­na ben­­zin iyi bə­­də­­nin­­dən ho­­pur. Bi­­ri bir də­­fə de­­yə­­si ki, Se­­yi­­da­­ğa­­nın da­­mar­­la­­rın­­dan qan yox, ben­­zin axır. "Ola bil­­sin", - bu­­nu Se­­yi­­din özü de­­di. Ora­­sı­­nı ney­­nir­­sən, hə­­yat­­da nə cür sı­­xın­­tı-çə­­tin­­lik ol­muş ola, Ağa on­­dan çıx­­ma­­ğın çə­mini bi­­lir. Mən­­cə, yer üzün­­də elə föv­­qə­­la­­də ha­­di­­sə ola bil­­məz ki, Se­­yi­­da­­ğa onun qar­­şı­­sın­­da aciz-avara qal­­sın.

Se­­yid ol­­ma­­yan­­da, biz­­də­­ki can­­lan­­ma an­­caq ölüm­­lər­­dən­­di. Hər ölən­­lə kənd­də hə­­rə­­kət ço­­xa­­lır. Hət­­ta ora-bu­­ra qa­­çan­­lar gö­­zə də­­yir. Yol­­la­r­da küt­­lə­­vi səh­­nə­­lər gö­rü­nür. Ölü­ gö­­tü­­rən­­lər­də san­ki tə­­til-nü­­ma­­yiş elə­mək qa­­bi­­liy­­yə­­ti var. Yas­­la­­ra ha­­mı tə­­zə və tə­­miz kost­yum­­lar­­da ge­­dər. Yas tə­­zə kost­yum­­lar­­la röv­­nəq­­lə­­nər. De­yir­sən sər­­gi­­dir. Hər­­çənd dön­­gə­­yə pər­­çim­­lə­­nən "Şko­­da"nın ya­­nı­­na da tə­­zə ge­­yim­­lər­­də gə­­lir­­di­­lər. Pal­­tar ba­­rə­­sin­­də bu­­ra­­la­­rın to­­yu da, ya­­sı da bir­­di.

Hə, "Şko­­da" kən­­də bay­­ram ki­­mi gi­­rir. Bu bay­­ram yün­gül-xoş, mə­zəli bir zəl­­zə­­lə bən­­zər­­li­­dir. Ay bu­­du ha, bir də gör­dün, yer be­­şik ki­­mi yır­­ğa­­lan­­dı, qa­­pı-pən­­cə­­rə­­lər, tax­­ça­­da çi­­ni­­lər cin­­gil­­dəş­­di. Ar­­mu­­du stə­­kan­­lar­dakı pür­­rən­­gi ça­y üz­lərə şad­­ya­­na­­lıq rəm­­zi ki­­mi ya­­xıl­dı. An­­caq mən on­­da elə bi­­li­­rəm kənd indi-bu sa­­at ta­­baq ki­­mi çev­­ri­­lə­r.

Se­­yi­­da­­ğa mən­­dən beş-üç il uşaq­­dı­­sa da, tez ov­­raq ol­­muş­­du. San­­ki mən­­zi­­lə yü­­yü­­rək çat­­maq, hə­­ya­­tı tez­­ba­­zar ye­­kun­­laş­­dır­­maq niy­­yə­­tin­­dəy­­di. Onun­­ku zü­­lüm­­dü, ma­­şı­­nın hər cə­­fa­­sı­­nı özü çə­­kər: gah al­­tı­­na gi­­rir, gah üs­­tü­­nə çı­­xır. Hıq­­qa­­na­caq, gü­­cə­­nə­cək - yax­­şı­­dı ki, qa­­sı­­ğı part­la­­mır.

Mən yu­­xu­­mu aza­­cıq ge­­cik­­di­­rən­­də, gic ki­­mi olu­­ram. Sa­­ba­­hı dərs­də dim­­di­­yi­­mi sal­­la­­yıb mür­­gü dö­­yü­­rəm. Si­­nif­­də­­ki hər çıq­­qıl­­tı bey­­ni­­mə qı­yıq kimi san­cı­lır. Ya­­ğış pən­­cə­­rə­­ni dö­­yəc­­lə­­yən­­də də, elə bi­­li­­rəm bunu kim­­sə mə­­ni do­­la­maq üçün edir. Şu­­luq uşaq­­la­­rın pey­­sə­­ri­­nə ya­­pış­­dır­­dı­­ğım şil­­lə­­lə­­rin də son­­ra hök­­mən sə­­si çı­­xır - va­­li­­de­yin­lər üs­­tü­­mə yü­­rüş edir. ...Mü­­əl­­li­­min­­ki - lap "vo­yen­ni" re­­jim­­idi. Ömür sa­­at­­la­­ra bö­­lü­­nüb. İs­­tə­­sən də, ava­ra­lan­mağa im­­kan yox­. An­caq həm də mü­­əl­­lim Se­yi­dağa-zad de­­yil ki - ge­­cə­­ni gün­­dü­­zə qa­­ta, süb­­hə­­cən oyaq qa­­la. Üs­­tə­­lik, yu­­xu­­suz­­luq nerv­lə­­rə bal­­ta ça­­lan şey­­di - in­­san hət­­ta on­dan ke­­çəl­­lə­­şir də. Mü­­əl­­lim də ke­­çəl ol­­du - at get­­sin. Heç uşa­­ğı­­nı elə­­si­­nə oxut­­dur­­maq da is­­tə­­məz­­sən. Ke­­çəl mü­­əl­­lim - an­­ti­­es­­te­­tik­ gör­sə­nir.

Am­­ma Se­­yi­­da­­ğa qar tə­­pə­­lə­­ri ara­­sın­­da süb­­hü di­­ri açar. Yox bir, iş bil­­mi­­şəm, sən yu­­xu­­na ha­­ram qat ki, çö­­rək qa­­za­­nı­­ram. Öz ara­­mız­­dı, ya­­ta-yata ya­­şa­­maq yat­­ma­­ya-yat­maya ya­­şa­­maq­­dan min pay yax­­şı­­dır. Mə­­nim ge­­cə­­lə­­ri yat­­ma­­ma­­ğım ya­­dı­­ma gəl­­mir. Bir­­cə yol yox­­la­­ma dəf­­tər­­lə­­ri­­ni ge­­cik­­dir­­miş­­dim: on­­da da ar­­vad gəl­­di-get­­di, get­­di-gəl­­di, "dur yat", de­­di. Ana­­sı öy­­rət­­miş­­di - qı­­zım da ba­şımı ke­çəl elədi. Am­­ma gör ai­­lə­­sin­­də cü­­rət edib belə şe­­yi Se­­yi­­da­­ğa­­ya de­­yən olar­­dı­­mı? Ba­­sıb iki gö­­zü­­nü bir bə­­bək­­dən çı­­xa­­rar­­dı.

 

Biz­­də ha­­mı mə­­nim ölü­­müm­­dən qor­­xur, üs­­tüm­­də zağ-zağ əsir. Əl­­bət­­tə, hə­­lə­lik iq­­ti­­sa­­di cə­­hət­­cə fay­­da­­lı­­yam: qoy əs­­sin­­lər.

Se­­yid Rus­­yət­­dən gəl­­di­­mi - evi dəm­­bə­­dəm do­­lub-bo­­şa­­la­caq. Qa­­pı hər açı­­lan­­da da içə­­ri­­dən ba­­yı­­ra bu­­xar çı­­xar. Mən kan­­dar­­da­­ca bu­­xar­­dan na­rın ya­­ğış sal­­lan­­dı­­ğı­­nı öz göz­­lə­­rim­­lə gör­­mü­­şəm. Ağa ona dəy­­mə­­yə gə­­lən­­lər­­lə ge­­cə ya­­rı­­sı­­na­­can otu­­rar. "Yo­­rul­­mu­­şam - cə­­hən­­nə­­mə ki", de­­yər. Qa­­na­­caq­­sız­­lıq edib əs­­nə­­məz. Əs­­nə­­mə­­yi özü­­nə ya­­saq bu­­yu­­rub. Bu ba­­rə­­də də­­mir hər­bi in­­ti­­za­­mı var. Ar­­vad-uşaq da qon­­şu göz­­də sək­­sə­­kə­­də. Səs­­dən-cin­­gil­­ti­­dən­cə göy­­də tu­­tur­­lar: ki­­min qən­­şə­­rin­­də stə­­kanı boş­­dur. Bur­­da si­­qa­­ret si­­qa­­re­­tə ca­­la­­nır, sa­­mo­­var - sa­­mo­­va­­ra. Onun hər sə­­fə­­ri, ne­­cə de­­yər­­lər, tə­­zə na­­ğıl­­lar çə­­lən­­gi­­dir. Hər na­­ğıl da bu­­ruq-bu­­ruq tüs­­tü­­lər­­lə ha­­lə­­lə­­nir. Üzüm aya­­ğı­­nı­­zın al­­tı­­na, vax­­tın­­da ev­­lən­­səy­­dim, in­diyə nə­­vəm olar­­dı, an­­caq mən də hey­­rət­­dən onun söh­­bət­­lə­­ri­­nə uşaq ki­­mi ağ­­zı­­a­­çı­­la qu­­laq kə­­si­­li­­rəm. Onun­­ku­­na bən­­zər çə­­tin-ro­­man­­tik hə­­yat gö­­rən mə­­nəsə də ni­­yə qis­­mət ol­­ma­­dı? İn­­dən be­­lə yə­­qin ol­­maz da. Mən bir­­cə də­­fə sə­­fə­­rə çıx­­sam, evə sink ta­­but­­da dö­­nə­­rəm. Ba­­yaq de­­dim, meh əs­­di­­mi, bur­­num axır. Sə­­rin dağ ha­­va­­sın­­da sə­­təl­­cə­­mim ha­­zır­­dı. Bu­­nun dər­­din­­dən dağ mə­­nə ha­­ram­­dır. Məc­­lis­­lər­­də ən şi­­rin söh­­bə­­tim də əlif­­ba­­dan uza­­ğa get­­məz. "A" bö­­yük, "a" ba­­la­­ca - əşi, ömür bi­­tib-tü­­kən­­di, ta nə qə­­dər olar! Hərf­lə­­ri yu­­xu­­da da gö­­rü­­rəm. Bir də­­fə yu­­xu­­da qı­­çı­­əy­­ri  hərf­lər­­dən üs­­tü­­mə ləş­­kər ye­­ri­­miş­­di. Tə­­rif ol­­ma­­sın, dər­­ya­­ca ağ­­lım var, an­­caq hər­­lə­­nib-fır­­la­­nıb hər də­­fə ye­­ni­­dən ib­­ti­­dai şey­­lə­­rə di­­rə­­ni­­rəm. Al­­nı­­ma ya­­zı­­lıb: çö­­rə­­yim ib­­ti­­da­­i­­lik­­dən çı­­xır.

Se­­yi­­da­­ğa Rus­­yə­­ti fır­­la­­na­­na­­can, gö­­rür­­dün, qo­­hum-əq­­rə­­ba­­dan ba­­şı­­nı qu­­zu ki­­mi sa­­kit­­cə­­nə ye­­rə qo­­ya­­nı olur­­du. On­­da gə­­lib əv­­vəl öz süf­­rə­­si ba­­şın­­da ki­­min ne­­cə get­­di­­yi­­ni ət­­raf­­lı öy­­rə­­nər, ağ­­zı­­na bir şey atıb, sı­­ray­­la yas yer­­lə­­ri­­ni gə­­zər­­di. Onun baş­­sağ­­lıq­­la­­rı qə­­ri­­bə cür­­dü. Üzü­­nü eh­­mal­­ca hü­­zür sa­­hi­­bi­­nin üzü­­nə söy­­kə­­yər, əli­­ni iki-üç kə­­rə yün­­gül­­cə kü­­rə­­yi­­nə vu­­rar, qur­ta­rar ge­dər. Di­­lin­­dən "rəh­­mət" kəl­­mə­­si eşit­­məz­­sən. "Rəh­­mət"i sax­­ta­­kar­­lıq sa­­yır. Di gəl, ne­­cə iş­­di­­sə, ca­­ma­­at onu gö­­rən­­də göz qa­­ba­­ğın­­da­­ca dir­­çə­­lir. Göz­­lər gü­­lə­cək. Elə bi­­lir­­sən doğ­­ma­­ca qar­­daş­­la­­rı gə­­lib. On­­dan öt­­rü ölən­­lər var­­dı. Yas­­dan sil­­ki­­nər, ölü­­yə yan­­ma­­ğı ye­­rə qo­­yar­­dı­­lar. Həm də Se­­yi­­da­­ğa heç vaxt bi­­zim ki­­mi elə­­məz; mə­­zən­­nə-zad göz­­lə­­mə­­dən yas sa­­hi­­bi­­nin ci­­bi­­nə bir qom pul ba­­sar. Bəl­­kə qə­­də­­ri­­ni özü də bil­­məz. Özü bil­mir­sə, mən - göy­­də bil­­mə­­rəm. Hə, son­­ra­­dan-son­raya bir tək hə­­min adam özü sa­yıb-bil­­miş olar. Biz - mü­­əl­­lim­­lər, ölü mi­­sal­­lı­­yıq - yas­­la­­ra mə­­zən­­nə­­dən ar­­tıq bir qə­­pik də sal­­ma­­rıq. Biz ölü­­nün da­­lı­n­dan el qay­­da­­sın­­ca də­­yən­­lə­­rik.

Se­­yi­­da­­ğa ölüm ba­­rə­­sin­­də Al­­la­­hın iş­­lə­­ri­­nə qa­­rış­­ma­­ğı dü­də­mə­lik-dü­­dük­­lük sa­­yar. Özü oğul ki­­mi öl­­mə­­yə ha­­zır du­­rub. Ya zəl­­zə­­lə­­dən, de­­yir, ya vəl­­və­­lə­­dən: har­­da qı­­rıl­­dı, qı­­rıl­­dı. De­yir, har­­da ba­­şı­­na daş düş­­dü, düş­­dü. Qə­­tiy­­yən fi­­kir­­ləş­­məz də ki, bir­­dən qar­­lı-qa­­ran­­lıq yol­­lar­­da qurd-qu­­şa yem ol­­du. Dün­­ya qu­­la­­ğı­­na de­­yil. Dərd-qəm onun yan-yö­­rə­­sin­­dən vı­­yıl­­tıy­­la ötür. De­­mir in­­sa­­nın mo­­to­­ru get­­di­­yi yer­­də­­cə sö­­nə bi­­lər. İni­­şil Mosk­va­­da - "mo­­tel"də­­cə ürə­­yi tu­­tub­­muş. "İn­­fark­tdı", de­­yib­­lər. Bu da qa­­yı­­dıb ki - "Nə ol­sun? İn­­fark­t da in­­san üçün­­dü, do­­nuz üçün de­­yil ki". "İn­­fark­t in­­sa­­nın bə­­zə­­yi­­di", - bir dəfə də belə de­yib. "Xəs­­tə gör­­mə­­mi­­si­­niz?" - ba­­şı­­na top­­la­­şan­­la­­rı bərk acı­­la­­yıb. Se­­yid or­­da da öl­­mə­­yə ha­­zır imiş. Ölüm aya­­ğın­­da da əv­­vəl­­ki fik­­rin­­dən dön­­mə­­yib. Mü­­a­­li­­cə­­si­­nə kən­­də gə­­lib çıx­­maq xa­­ti­­ri­­nə ra­­zı­­lıq ve­­rib. Mi­­ti­­li­­ni or­­dan bu­­ra sü­­rü­­mək el-oba­­ya ba­­ha  otu­­rar­­dı. Ölü­­mün­­dən özü də yox, hə­­kim­­lər qor­­xub. Düz­dü, o, hə­­kim­­lə­­rin qorx­maq­­lı­­ğın­da­ sax­­ta­­lıq tut­­muş­­du. Val­­lah, on­lar heç də sə­­mi­­mi de­­yil; on­dan öt­rü ya­­lan­­dan qor­­xur­­du­­lar. On­­la­­rın "in­­san­­lığ"ı bü­­rok­­ra­­tik­­di. O, ölüm­­dən qur­­tu­­luş yo­­lu­­nu heç vaxt ara­­ma­­yıb. Ölüm­­dən qaç­­maq əb­­ləh­­lik­­di, de­­yər. Haq şey­­dən qaç­­maz­­lar. Tür­­mə­­dən, bax, hə, qa­­çar­­lar. Tür­­mə al­­çaq yer­­di. İn­­şal­­lah, hə­­lə tür­­mə­­yə­­cən al­­çal­­ma­­yıb, al­­çal­­maz da. Hər şey bir ya­­na, öz se­­yid­­li­­yi­­nə hör­­mət qo­­yub ci­­na­­yə­­tə get­­məz. Cəd­­di ona nə­­za­­rət­­çi­­dir.

Mən utan­­maz­­ca­­sı­­na ca­­van qa­­lır­­dım­­sa da, gə­­lə­­cək­­də öl­­mə­­mək üçün əli­­min al­­tın­­da heç bir va­sitə yox­­du. Mən­­də hə­­ya­­ta qa­­yıt­­maq me­­xa­­niz­­mi yox də­­rə­­cə­­sin­­dəy­­di. Se­­yi­­da­­ğa is­­tə­­sə, heç öl­­məz də. La­­kin öl­­mə­­mə­­yi ke­­fi çək­­mir. Hə, öl­­mə­­mək üçün... yüz­­lər­­cə dos­­tu var. Dün­­ya­­nın bü­­tün yax­­şı hə­­kim­­lə­­ri­­ni yı­­ğıb üs­­tü­­nə tö­­kər­­di­­lər. Onun tək­­cə ya­­rım­­hə­­kim dəl­­lək­­lə­­ri bir or­­du qə­­dər­­di. An­­caq de­­di­­yim ki­­mi bu dün­ya­dan be­şəl­li ya­pış­ma­yıb, öl­­mə­­mə­­yə ça­­lış­­mır. Ək­­si­­nə, bir ya­­nı­­nı boş bu­­ra­­xıb. Hə­­ki­­mə-za­­da bir ye­­ri "san­ki neş­­tər­­lə de­­şi­­lən­­də" ge­­dər. Ya əsa­­sən di­­şə gö­­rə. Ağ­­­rı­­sı ol­­ma­­ya, Əta­­ğa cəd­­di, ölüm­­dən yax­­şı­­sı, öl­­mək­­dən asa­­nı yox­­du. Ən çə­­tin şey dön­­gə­­lə­­ri bu­­rul­­maq­­dı.

Mən özüm can üs­­tün­­də yar­­paq ki­­mi əsən­­lər­­də­­nəm. Yox, ya­­ğış-qar, pa­­yız-qış mənə bata bil­məz. Mək­­təb şka­­fım­­da ha­­zır­­ca­­na qu­­ru ayaq­­qa­­bı­­la­­rım du­­rar. Köh­­nə dəb­­li iç-içə qa­­loş­­lar mə­­nim əsl ma­­lım­­dı. Su ver­­mə­­yən çək­­mə­­lər mə­­nim üçün "Vol­­qa"dan-"Mer­­se­­des"dən üs­­tün­­dü. Şo­­fer olam ha, vur öl­­dür, Se­­yi­­da­­ğa olub, ma­­şın al­­tı­­na gir­mə­rəm. Gü­­nü­­mə bir ovuc on­­luq qı­­zıl ve­­rə­­lər, ma­­şı­­na alt­dan bax­­ma­­ram. Se­­yid isə nə hə­­ya­­tı, nə ölü­­mü ve­­ci­­nə alır­. Elə bil xəs­­tə­­li­­yi özü gə­­zir, an­­caq tap­­mır. Ək­­sər vaxt­ları Mosk­va­­ya tək ge­­dər. Yo­­lu uzaq dü­­şər­­sə də, ge­­dən baş Qroz­­nı­­dan ke­­çər. Elə gə­­lən baş da. Ki­­şi çe­­çen­­lə­­rin bərk dos­­tu­­dur. Ha­­zır­­ca­­na quş di­­li bi­­lən Sü­ley­man­dı. On­­la­­rın mü­­ha­­ri­­bə­­sin­­dən də xo­­şu gə­­lir. Bu­­nun on­­la­­ra, on­­la­­rın da bu­­na sö­­zü qa­­nun­­dur. Ara­­da söh­­bət gə­­zir də ki, onu oraya bağ­­la­­yan ta­­mam baş­­qa şey­­dir - ar­­vad mə­sə­ləsi. Guya dost-zad bə­­ha­­nə­­di. Hər­­çənd bir tək ar­­vad da - inan­dı­rıcı de­yil. Bu, öm­­rün­­də əsl sə­bəb ola bil­­məz. Yol­­lar­­da ha­­mı onun ba­­şı­­na and içir. O, ka­­sıb­­lar ana­­sı­­dır. Get-ge­­də qo­­cal­­ma­­ğı­­na da bax­­mır­­lar; in­­di­­nin özü­­nə­­cən yol bo­­yun­­da­­kı kənd-qə­­sə­­bə­­lər­­də ona ev­­lən­­mək tək­­lif edir­­lər. Yer­­li po­­lis­­lər ona "çes" ve­­rir.

Ölü­­lər­­lə aram yox­, mə­­nim di­­ri­­lər ba­­rə­­sin­­də hiss-hə­­yə­­ca­­nım yal­nız on­­dan­ ya­nay­dı. Qır­­mı­­zı "Şko­­da"sı­nın gə­­li­­şi mə­­nim üçün hər şey­­di. Nə giz­­lə­­dim, hə­­ya­­tım onun gə­­liş-ge­­diş­­lə­­riy­­lə mə­­na­­la­­nır­­dı. Gə­­li­­şi se­­vinc, ge­­di­­şi mə­­yus­­luq­­du. Mən bir çox hik­­mət­­lə­­ri də on­­dan əxz elə­­miş­­dim. Da­­rıx­­ma­­ğım an­­caq onun uzaq sə­­fər­­lə­­ri vax­­tı olur. Gəl­­di - or­­da­­kı, get­­di - bur­­da­­kı iş­­lə­­rin­­dən da­­nı­­şa­­ram. On­­dan da­­nı­­şan­­da, de­­di-qo­­du­­dan uzaq olur­­san. Onun ba­­rə­­sin­­də­­ki heç bir söh­­bə­­tə qey­­bət de­­yə bil­­məz­­din.

Mən öl­­mə­­yin dər­­din­­dən ra­­yo­n­dan qı­­ra­­ğa çıx­­ma­­ram. Ha­­yıf de­­yil, öz xa­­ra­­ban­­da ayaq­­la­­rı­­nı uza­­da­­san. Ça­­ta­­çat mol­­la ba­­şı­­nın üs­­tü­­nü kəs­­di­­rə. Üs­­tün­­də ağ­­la­­yıb-üz cı­­ra­­lar. El də sə­­ni ka­­şan-ka­­şan­­la apa­rıb bas­­dı­­ra. Qə­rib­lik­də ölə­­nə­­sə nə or­­da ağ­­la­­yır­­lar, nə də hə­­lə­­lik bur­­da. Qə­rib nə şap­­da olur, nə şup­­da - ölüsü ara­­da­­ca itir. Ya bəxt-ya qis­­mət, bəl­­kə bur­­da bir az sı­­zıl­­da­­şıb-ağ­­la­­ya­­lar. Gə­­rək ba­­car­­ıb öl­­mə­­yə­­sən. Bu mü­­əl­­lim­­li­­yin də "tək­­mil­­ləş­­mə"si ol­­ma­­ya - Ba­­kı­­da öl­­mək­­dən ya­man­ca qor­­xur­­dum. Bu­­ra gə­­tir­­mə­­yin dər­din­­dən, ça­­şıb or­­a­daca - Ab­­şe­­ro­nun daş-kə­­sə­­yi­­nə quy­­la­­yar­­dı­­lar. Bas­­dı­­rıl­­dın da - bat­­dın, heç ha­­ra tər­­pə­­nə bil­­məz­­sən.

Am­­ma Se­­yi­­da­­ğa öl­­mə­­yə ha­­zır dur­­muş­­du. Ölüm ba­­rə­­sin­­də fi­­kir çək­­məz, be­­lə "boş şey"lə­­rə vaxt itir­­məz. Mən bir mü­­əl­­lim ki­­mi onun tər­­bi­­yə­­si­­nə mat qal­­mış­­dım. Pe­­da­­qo­­gi­­ka­­da onun­­ku­­na bən­­zər tər­­bi­­yə ba­­rə­­sin­­də yek kəl­­mə də tap­­maz­­san.

* * *

"Şko­­da" çox­­dan gö­­zə dəy­­mir­­di. Gəl­­mə­­yi ge­­ci­­kir­­di. Kənd Se­­yi­­da­­ğa­­sız da­­rıx­­mış­­dı. On­­dan öt­­rü bur­­nu­­mu­­zun ucu göy­­nə­­yir­­di. Ürə­­yi­­mi­­zə də min cür fi­­kir gə­­lir. An­­caq öl­­mə­­yə ha­­zır du­­rub­­sa da, tə­­səl­­li­­miz onun ölüm­­dən xi­­las yol­­la­­rı­­nı bil­­mə­­si idi. O, kən­­də gəl­­mə­­miş qə­­ti öl­­məz. Öz ra­­zı­­lı­­ğı ol­­ma­­ya, Əz­ra­yıl onu heç cür apa­­ra bil­­məz. Ye­­ri gəl­­sə, onun­la çar­­pı­­şar da. Üs­­tə­­lik, çe­­çen­­lər də onun dos­­tu­. - ha­­ra ölür? An­­caq yox, kənd xof­lan­mış­dı. Onun öl­­dü­­sün­­dən xə­­bər yox­­du­­sa da, axı, qal­­dı­­sın­­dan da yox­­du. İn­­di nə bi­­lə­­sən, dün­­ya­­nın ha­­ra­­sın­­da­­dı. Zi­bil Rus­­yət pla­­ne­­tin ya­­rı­­sı­­nı tu­­tub. Hər­­çənd gəl­­mə­­yə­­cə­­yi təh­­lü­­kə­­si ar­­tır­­dı­­sa da, hə­­lə gə­­lə­­cə­­yi­­nə gü­­man­lar da it­mə­miş­di.

Gən­­da­­laş­­la­­rın quru-sı­­nıq bu­­daq­­la­­rı tə­­zə-tər ya­­şıl bu­­daq­­lar­­dan gö­­rün­­məz ol­­muş­­du. Hər­­dən də yol­­la­­rın üs­­tü çə­­yirt­kə qa­­nad­­la­­rıy­­la ör­­tü­­lür. İraq ol­­sun, on­­da yol yas ma­­ğa­­rı­­na bən­zə­yir.

 

27.X. - 13.XII.1999

 

Digər xəbərlər

PRO­­FES­­SOR FELD­MAN

Elçin Səlcuq: "Yaxın, uzaq Rafiq Tağı..."

Gənc Qraf Kenterberiyski

SUB­­YEK­­TİV İDE­­A­­LİZM - TƏ­­SA­­DÜ­­Fİ OYUN NÖ­­VÜ

SO­­­NUN­­­CU XƏS­­­TƏ Tİ­­­RAN

Şərhlər